Ο καλλιτέχνης φέρει μεγάλη ευθύνη για τις μέρες που ζούμε

Η ζωγράφος Ελένη Παυλοπούλου, που έχει δημιουργήσει 1.400 πίνακες και άπειρα σκίτσα, μιλά για τα έργα της, τον Γιαν Φαμπρ, την τέχνη «που θέλει σεμνότητα» και τη συμφορά που βρήκε την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια

Από τον
Παναγιώτη Λιάκο

Ελένη Παυλοπούλου. Ζωγράφος. Το δηλώνει ανοιχτά, δίχως να το παραχώνει σε μια ταπεινή γωνιά δίπλα στο κάπως αόριστο για το ευρύ κοινό «εικαστικός». Εχει άποψη γι' αυτό, πλήρως αιτιολογημένη και ετυμολογημένη! «Ζω και γράφω τη ζωή» λέει για τον ορισμό της τέχνης της.
Παρουσία ευγενική και έντονη. Λόγος φιλοσοφημένος, κοφτός. Εκδηλη αντιπάθεια για τη μεγαλαυχία, την υποκριτική αυτοθυματοποίηση, την κωμική αυτοπροβολή. Γραμμή ελληνική, που απευθύνεται στον κόσμο. Πάνω απ' όλα ταλέντο και δουλειά συστηματική και πεισματική για την ανάδειξη των υποδείξεων του έσω (ή άνω;) εαυτού. Αυτό το ταλέντο δεν έχει ανάγκη από «ντελάληδες». Η ομορφιά δεν θέλει διαφήμιση, μόνο μια ευκαιρία, μια ματιά προς την κατεύθυνσή της - και το έργο της κυρίας Παυλοπούλου το έχουν δει και εκτιμήσει πολλοί, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Η Ελένη Παυλοπούλου είναι ζωγράφος που ψιθυρίζει, τραγουδά, φωνάζει και μιλά με τους πίνακές της και ζωγραφίζει με τον λόγο της. Στα πρώτα κιόλας λεπτά της συζήτησης μαζί της η πρόθεση για «έξυπνες» ερωτήσεις εξατμίζεται ως αχρείαστη. Οταν απέναντί σου έχεις ένα πρόσωπο που έχει επιτύχει γιατί ξέρει τι κάνει, γιατί το κάνει, πώς πρέπει να το πράττει και σε ποιους απευθύνεται, δεν απαιτείται τίποτε άλλο παρά η εναρκτήρια λέξη. Επειτα ακολουθεί η μαγεία του διαλόγου. Οταν έχεις θαυμάσει το μαγικό αποτέλεσμα της δουλειάς της και έχεις συνομιλήσει μαζί της, σχηματίζεις την εντύπωση ότι αυτή η γυναίκα έχει ζωγραφίσει τον δικό της κόσμο και εγκαταστάθηκε στο κέντρο του. Κι αυτός ο κόσμος, της αληθινής τέχνης, ουδέποτε περνά κρίση, γιατί τον έκρινε ο χρόνος άφθαρτο κι αθώο και του χάρισε αθανασία.

Ποιες εικόνες, ιδέες, ιστορίες, πρόσωπα, καταστάσεις και τόποι σάς εμπνέουν;

Με εμπνέουν οι τόποι της Ελλάδας που δεν έχουν αλλοτριωθεί. Εκφράζουν αυτό που εξέφραζαν κι από τα χρόνια του Ομήρου. Η φιλοσοφία και η μυθολογία καθώς δένουν δυναμικά και με σοφία με την ατμόσφαιρα αυτού του τόπου. Η ποίηση από τους αρχαίους τραγωδούς ως τους σύγχρονούς μας που εκφράζουν με άπειρους τρόπους την έκσταση που γεννά η ελληνική επικράτεια. Η Ιστορία, που τη βλέπεις καταγεγραμμένη και νωπή παντού όπου και να στραφείς. Η μουσική, επίσης, είναι μέρος της καθημερινής τελετουργίας μου, από την κλασική και τη σύγχρονη, αλλά με συγκινεί και να ακούω πού και πού αυθεντικές ηχογραφήσεις από τον παραδοσιακό πλούτο μας, όπως επίσης και βυζαντινούς ύμνους.
Και σίγουρα, πάνω απ' όλα, αυτό που με εμπνέει είναι η ζωή, ζω και ζωγραφίζω τη ζωή. Αλλά και παίρνω θέση κριτική, όταν απειλείται το νόημά της. Τότε η έμπνευση γίνεται καταγγελία.

Τι είναι εκείνο που προσδίδει την υφή της ελληνικότητας σ' ένα έργο; Υπάρχει αυτό που αποκαλείται «ελληνική γραμμή»;

Η ελληνική γραμμή είναι καμπύλη κι αυτό είναι σύνθετα φιλοσοφικό. Από τους Κούρους της αρχαϊκής εποχής έως το Βυζάντιο και έως τη σύγχρονη γενιά σημαντικών Ελλήνων καλλιτεχνών. Επειδή το ελληνικό τοπίο χαρακτηρίζεται από την αρμονία των καμπυλών. Η Γενιά του '30, η γενιά της ελληνικότητας, προσέγγισε με πολλή θέρμη αυτό το ζήτημα.

Η πρόσφατη περιπέτεια του Ελληνικού Φεστιβάλ με την καλλιτεχνική διεύθυνση του Γιαν Φαμπρ τι θα έπρεπε να μας έχει διδάξει;

Θα πρέπει να επαναπροσδιοριστούν όλες οι δομές του καλλιτεχνικού σύμπαντος σε αυτή τη χώρα. Και να αρχίσουν να ακούγονται εκείνοι που αρνούνται να είναι υποτελείς σε οποιαδήποτε εξουσία. Ανέκαθεν ο κόσμος της εξουσίας και ο κόσμος της τέχνης βρίσκονταν σε διαμάχη, αλλά και σε αλληλεξάρτηση. Να δουλέψουμε και συλλογικά και με όραμα. Ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι πνευματικός άνθρωπος και να προάγει την ποιότητα σε όλα τα επίπεδα και να μεταδίδει νοήματα πειστικά που να ωφελούν την κοινωνία και όχι να την αποπροσανατολίζουν. Τότε η ευθύνη είναι πολύ βαριά και η ήττα μεγάλη. Ο καλλιτέχνης φέρει μεγάλη ευθύνη στις κρίσιμες μέρες που ζούμε. Υποχρεούται να είναι αφυπνισμένος και να αφυπνίζει και όχι να ναρκισσεύεται παθολογικά. Και το λέω αυτό βλέποντας γύρω μου πολλά υπερτροφικά «εγώ» στον χώρο της τέχνης. Η αληθινή τέχνη όμως θέλει δουλειά και σεμνότητα. Εχουν γίνει τεράστιες παρεξηγήσεις για την περσόνα του «θεού» καλλιτέχνη. Εχω υπόψη μου όμως πολλούς σπουδαίους καλλιτέχνες που ήταν απίστευτα ταπεινοί και ανθρώπινοι. Η ματαιοδοξία βλάπτει σοβαρά τη δημιουργία.

Μπορεί ένας «μάνατζερ» να λειτουργεί σαν διευθυντής μιας ορχήστρας καλλιτεχνών;

Φυσικά και μπορεί, αν είναι όντως ανοιχτός στην καρδιά και στο πνεύμα και δεν κακοποιεί τα νοήματα των λέξεων. Το θαύμα συμβαίνει όταν το «εγώ» υποχωρεί. Και η αλληλεγγύη χρειάζεται παντού. Μια ηγετική μορφή μπορεί να εμπνεύσει.

Τι δεν έχει πάει καλά τα τελευταία χρόνια κι έχει ξεσπάσει αυτή η συμφορά στον τόπο μας;

Είναι ο εκμαυλισμός της εύκολης ζωής, χωρίς πόνο, χωρίς βάθος. Το βλέπαμε να σαρώνει χρόνια. Το ξεπούλημα έχει προϋπάρξει. Είναι το ξεπούλημα της ψυχής για το οποίο έχουν μιλήσει όλοι οι Ελληνες φιλόσοφοι αλλά και στρατιές φιλοσόφων, ποιητών και έξυπνων ανθρώπων στην ιστορία της ανθρωπότητας. Μου έρχεται ο «Φάουστ» του Γκέτε και το «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» του Οσκαρ Ουάιλντ, αλλά και τόσοι άλλοι σπουδαίοι που έγραψαν για τα ζητήματα αυτά. Αλλά και η λαϊκή σοφία ήξερε το μέτρο. Από κάποια στιγμή και μετά ήταν σαν να σβήστηκε η μνήμη. Δεν νοείται να σβήσεις τη μνήμη, είναι σαν να κόβεις τις ρίζες σου και μετά πώς να ανθίσεις; Είναι μια μεγάλη ύβρις και δείγμα βαρβαροποίησης, αυτό συνέβη κι είναι δυσβάσταχτο να το βλέπεις παντού κι όχι μόνο στην Ελλάδα.

Δηλώνετε καμαρωτά και ανοιχτά «ζωγράφος» και όχι γενικά «εικαστικός», που είναι μία κάπως πιο... ευρύχωρη λέξη. Ποιο το κίνητρό σας;

Ζω και γράφω τη ζωή. Ο ορισμός της τέχνης αυτής με εκφράζει πάρα πολύ, παρότι δεν είναι της μόδας όπως το «εικαστικός». Με ανακουφίζει που ο σπουδαίος Γιάννης Κουνέλλης, που δημιουργεί εγκαταστάσεις σε μεγάλους χώρους, δηλώνει ζωγράφος. Για να γράψεις για τη ζωή πρέπει να ζεις και να φιλοσοφείς πάνω σε αυτή. Είναι μια πολύ ελληνική έκφραση της τέχνης μας, μια και δεν συναντιέται με αυτήν την έννοια σε καμία άλλη γλώσσα. Η ελληνική γλώσσα είναι εννοιολογική.

Η ζωγραφική, ως βιοπορισμός, είναι παντός καιρού ή ταιριάζει μόνο σε περιόδους ακμής; Μπορεί κάποιος ζωγράφος να ζήσει από την εργασία του στη χώρα μας;

Η Ελλάδα έχει λίγους συλλέκτες και πολλούς καλλιτέχνες και η μεσαία τάξη έχει καταστραφεί. Με προβλημάτιζε πολύ προτού σκάσει η οικονομική κρίση το θέμα όχι μόνο του βιοπορισμού αλλά κυρίως αν γίνονται κατανοητά τα έργα που έδινα σε πελάτες των γκαλερί. Τα τελευταία χρόνια, και αφού μέσα στα χρόνια της κρίσης έκανα εκθέσεις στο εξωτερικό, ξένοι συλλέκτες με υποστηρίζουν και τους ευχαριστώ και τους εκτιμώ πολύ.

Τι σας λένε συνήθως όσοι έχουν αποκτήσει δικές σας δημιουργίες;

Από το 2001 που είμαι ενεργή έχω τη χαρά να γνωρίζω ανθρώπους που είναι οπαδοί της δουλειάς μου. Παίρνουν από κάθε ενότητα ένα έργο και το αγαπούν. Μου κάνει μεγάλη εντύπωση που μου λένε ότι με την πάροδο του χρόνου, μεγαλώνοντας και αποκτώντας εμπειρίες, βλέπουν τα έργα μου διαφορετικά! Αλλάζει ο πίνακας μαζί με τη ζωή τους και την καθημερινότητά τους. Αυτό μου προκαλεί μεγάλη συγκίνηση και χαρά. Ετσι νιώθω πάρα πολύ πλούσια. Ετσι πλουτίζει ο άνθρωπος. Με το να μην τσιγκουνεύεται να προσφέρει, να αφοσιώνεται σε αυτό που αγαπάει και να προσπαθεί να αυτοπραγματώνεται. Ετσι θέλω να ζω και να είμαι.

Σας έχει τύχει να αγοράσουν έργο σας επειδή φοβούνταν αλλαγή νομίσματος, κατάρρευση τραπεζών κ.λπ. κι έτσι κατέφυγαν στην επένδυση;

Ναι, μου έχει τύχει, αλλά εμένα με ενδιαφέρει η διαλεκτική σχέση, η υιοθεσία ενός έργου μου που γίνεται από κάποιον. Με ενδιαφέρει αν έπιασε τόπο το μήνυμα που πέρασα.

Μπορείτε να μας πείτε το έργο σας με... νούμερα; Πόσοι είναι οι μικροί, πόσοι οι μεγάλοι πίνακες, τα σκίτσα σας; Πόσες εργατοώρες έχετε αφιερώσει ζωγραφίζοντας;

Δεν τα έχω μετρήσει, αλλά έχω κάνει γύρω στα 400 μεγάλα έργα σε τελάρο, γύρω στα 1.000 μικρά και άπειρα σχέδια. Δεν μετράω τις εργατοώρες, ο χρόνος διαστέλλεται όταν δουλεύω.

Υπάρχουν κάποια μοντέρνα έργα που είναι ακατάληπτα για το ευρύ κοινό αλλά κοστίζουν εκατομμύρια. Ποιος καθορίζει σήμερα τις αξίες στο «χρηματιστήριο» της σύγχρονης τέχνης; Θεωρείτε ότι ο αξιακός κώδικας, η κυρίαρχη άποψη για το τι είναι σπουδαίο και τι ασήμαντο στη ζωγραφική διέπονται από υγιείς και λειτουργικούς κανόνες;

Ο καπιταλισμός έχει αναλάβει για τα καλά τη σύγχρονη τέχνη κι έτσι βλέπουμε φαινόμενα που είναι απλά ξέπλυμα βρόμικου χρήματος. Ομως άλλο η τιμή κι άλλο η αξία του έργου τέχνης, και ο χρόνος είναι πάντα με το μέρος της ποιότητας.

Τα σχέδιά σας για το μέλλον;

Ετοιμάζω μια μεγάλη ενότητα για το εξωτερικό και έχω το χρέος ως Ελληνίδα καλλιτέχνις, που ζει την απειλή στη χώρα που γέννησε τον ανθρωπισμό και τη δημοκρατία, να αναδείξω αυτές τις αξίες όπου μπορώ.

Με δάσκαλο τον Δημήτρη Μυταρά

Η Ελένη Παυλοπούλου σπούδασε ζωγραφική με καθηγητή τον Δημ. Μυταρά, όπως και χαρακτική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Ελαβε υποτροφίες του ΙΚΥ κατά το διάστημα 1992-1997. Μεταπτυχιακές σπουδές στη ζωγραφική στην ΑΣΚΤ, με υποτροφία του ΙΚΥ, για τα έτη 2003-2004, με καθηγητή τον Τάσο Χριστάκη.

Εχει πραγματοποιήσει 10 ατομικές εκθέσεις στην Αθήνα, στο Παρίσι, στην Κωνσταντινούπολη και στις Βρυξέλλες, ενώ έχει λάβει μέρος σε πολλές ομαδικές εκθέσεις και Art Fairs στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και την Αμερική με πολύ σημαντικούς επιμελητές και ιστορικούς τέχνης. Εργα της βρίσκονται σε αρκετές ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές, όπως είναι μεταξύ άλλων, η Καλλιτεχνική Συλλογή της Εθνικής Τράπεζας, στην Αθήνα και στο Λονδίνο, η Τράπεζα Ομίλου Πειραιώς, η Συλλογή Κοπελούζου, το Μουσείο Φρυσίρα, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης και πολλές άλλες συλλογές στην Ευρώπη και την Αμερική.

«Γεννήσαμε τον δυτικό πολιτισμό κι εμείς μείναμε απ'έξω»

Είμαστε Ανατολή ή Δύση; Η αρχαία Ελλάδα μάς ταιριάζει; Το Βυζάντιο; Ανήκουμε κάπου ή η χώρα μας αποτελεί μια ενδιάμεση πολιτισμική περιοχή;

Εχουμε γεννήσει τον δυτικό πολιτισμό κι εμείς μείναμε απέξω. Ωστόσο το κράμα το οποίο έχουμε διαμορφώσει και διαμορφώνουμε συνεχώς στο χέρι μας είναι να του χαρίσουμε την αύρα του οικουμενικού, κάτι το οποίο κατάφεραν σε πολλές και διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες οι δημιουργικοί αλλά κι οι επαναστάτες πρόγονοί μας. Εχουμε ταξιδέψει ως εδώ και έχουμε στις αποσκευές μας πολλά εφόδια να αξιοποιήσουμε. Να ενώσουμε και να ανανεώσουμε με φρέσκο αέρα και φρέσκες ιδέες κάτι πολύ αρχαίο. Αρκεί ο πόνος και το τραύμα που ζούμε να γίνει εφαλτήριο δημιουργικό. Μήπως παίξουμε ξανά έναν ρόλο διαφωτιστικό προς μια ανθρωπότητα που νοσεί.

Η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις στοιχειώδεις υποχρεώσεις και ανάγκες. Η τέχνη δεν είναι εύλογο να φαντάζει σε πολλούς ως μια δραστηριότητα... πολυτελείας;

Ναι, είναι πολυτέλεια η τέχνη. Είναι μια πολυτελής δραστηριότητα στην οποία έχουν όλοι δικαίωμα να συμμετέχουν, πλούσιοι και φτωχοί. Κι αν το καλοσκεφτείτε, όποιος αληθινά θέλει να βρίσκεται σ' αυτόν τον νοητό τόπο της τέχνης, τα καταφέρνει. Είναι απλά θέμα θέλησης και προσπάθειας. Κι εγώ που έχω αφιερώσει κόπο, χρόνο, φαντασία και συναισθήματα στη ζωγραφική στ' αλήθεια νιώθω αριστοκράτισσα - χωρίς αυτό να έχει να κάνει με την ύλη και τα χρήματα. Η ύλη με ενδιαφέρει στον βαθμό που θα μου δίνει τη δυνατότητα να ζω αξιοπρεπώς και να παράγω έργο. Δεν έχω κατά νου, ποτέ μου δεν ονειρεύτηκα να κάνω περιουσία! Σ' αυτό έχω τη φιλοσοφία του ακτήμονα. Πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι ένα έργο τέχνης, όπως το βλέπω εγώ τουλάχιστον, είναι προσφορά. Δεν αποτελεί εμπόρευμα ούτε ποτέ μπορεί να ρευστοποιηθεί με... ακρίβεια. Πάντα ένα έργο τέχνης έχει μια τιμή και μια αξία. Η αξία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την τιμή. Εχει τύχει να χαρίσω πολλά έργα. Αυτό δεν σημαίνει ότι μειώθηκε η αξία τους ή ότι η τιμή τους ήταν μηδενική.