Οι 24οι «ΠΛΟΕΣ» και το «Ποιητικό Αίτιο»

Πρόκειται για το τελευταίο μέρος μιας τετραλογίας, αφιερωμένης στην ευρύτητα που περιλαμβάνουν η συναίσθηση και η συνειδητοποίηση αξιών και σημασιών, της φύσης και του περιβάλλοντος

Από την
Αθηνά Σχινά*

Στο Ιδρυμα Π. & Μ. Κυδωνιέως της Ανδρου ο εικαστικός θεσμός «ΠΛΟΕΣ» συνεχίζει και φέτος, όπως άλλωστε κάθε καλοκαίρι, να φιλοξενείται στους δύο ορόφους του παραδοσιακού κτιρίου που βρίσκεται στην πρωτεύουσα του νησιού, τη Χώρα.

Οι 24οι ΠΛΟΕΣ 2018, ως υπότιτλό τους έχουν το «Ποιητικό Αίτιο», απαρτίζοντας το τέταρτο και τελευταίο μέρος μιας τετραλογίας, αφιερωμένης στην ευρύτητα που περιλαμβάνει η συναίσθηση και ταυτοχρόνως η συνειδητοποίηση αξιών και σημασιών, τόσο της φύσης όσο και του περιβάλλοντος. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ως γενεσιουργό αίτιο, εντάσσονται ο εαυτός μας και οι σχέσεις μας, οι πράξεις και οι ευθύνες μας, το παρελθόν και οι πολιτισμικές ρίζες ή τα παρακλάδια που ιδιοσυγκρασιακά μάς διαμόρφωσαν μαζί με τις σημερινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε.

Περιβάλλον, εκτός απ’ ό,τι εξωτερικά αισθανόμαστε, είναι επίσης οι κρίσιμες στάσεις ζωής που τηρούμε, οι μνήμες που αντανακλούμε ή ανακαλούμε και μας χαρακτηρίζουν, καθώς αντιστεκόμαστε, κι άλλοτε αναθεωρούμε ή τροποποιούμε τις καθημερινές μας συμπεριφορές. Αλλωστε, οι εικόνες στην τέχνη αναφέρονται πολλές φορές ως εικασίες, επειδή η λειτουργία τους είναι επιφορτισμένη να αφυπνίσει τη συνείδηση, «ιδιοσημαίνοντας» την πραγματικότητα. Οι «εικασίες» της πραγματικότητας που παρουσιάζονται στα έργα τέχνης δεν έχουν ποτέ ως στόχο τους να την αναπαραστήσουν, ακόμα κι όταν οι καλλιτέχνες δημιουργούν εκπληκτικές προσομοιώσεις, οι οποίες αφορούν τις ιδιότητες όσων βλέπουμε και ό,τι αμφίσημο αυτές μας διαμηνύουν.

«Ποιητικό Αίτιο»: Πρόκειται για το υποκείμενο που δρα κι ενεργεί, στην περίπτωση που εκλαμβάνουμε -έστω και ως υπόθεση εργασίας- τη φύση ως πάσχον σώμα, υφιστάμενο εξουθενωτικές δραστηριότητες και εξοντωτική εκμετάλλευση από το άτομο ή τις συλλογικότητες που, απενοχοποιητικά και ιδιοτελώς, εκείνο διαμορφώνει. Οι σχέσεις ανθρώπου και φύσης διέπονται από ευθύνες και συνέπειες, αλλοτριώσεις κι επιπτώσεις, οι οποίες προεκτείνονται κι αντικατοπτρίζονται στους τρόπους συμπεριφορών κι αντιλήψεών μας, αποκωδικοποιήσεων κι επικοινωνιών μας, ομηρίας και παραβιάσεων που πράττουμε και υφιστάμεθα, με παραπλανητικά προσχήματα κι άλλοτε με ωμή βία. Η συνειδητοποίηση της καταστατικής αυτής συνθήκης, που εμφανίζεται μέσα από υπαινιγμούς των έργων της τέχνης, αφορά επίσης τα νέα ήθη, τη γλώσσα (εικόνας και λόγου), τις σχέσεις επίσης συνειρμών κι αναφορών, βασιζόμενων στην καθημερινότητα των προκλήσεων, αλλά και στις αναγωγές ή τις μετατρεψιμότητες που αφορούν το παρελθόν.

Ενα πολυσχιδές και πολυεπίπεδο παρελθόν, του οποίου τα κλαδιά περικόπτουμε, εν ονόματι μιας ύποπτης «ανανέωσης» (που υπακούει στις ισοπεδωτικές επιταγές της παγκοσμιοποίησης). Ενδεχομένως να μπορεί η κατάσταση αυτή να αναστραφεί και προς την κατεύθυνση εκείνη «φωτίζει» δρόμους το «ποιητικό αίτιο» της έκθεσης, παρέχοντας στους θεατές κίνητρα περισυλλογής και ερωτήματα, απορίες και αινίγματα ως προς την ανάληψη ευθυνών και δράσης, πέρα από τις καλές προθέσεις, καθώς αφανίζεται πλέον ένας ολόκληρος κόσμος αξιών, χωρίς να αποκαθίσταται από τον επόμενο, εκτός κι αν έχει ήδη ξεκινήσει από τα ύφαλα, η επόμενη μέρα...

Στη φετινή έκθεση εκπροσωπούνται (με έργα αναφοράς, ως προς το ιδιαίτερο σκεπτικό που αλληλοσυμπληρωματικά τις χαρακτηρίζει) και οι τρεις προηγούμενες ενότητες, έτσι ώστε να παρουσιάζεται η συγκεκριμένη πλέον τετραλογία, ολοκληρωμένη. Μέσα από τα έργα (ζωγραφικής, γλυπτικής, φωτογραφίας και εικαστικού «περιβάλλοντος»), που κατ’ ένδειξη επελέγησαν για να υποδείξουν αυτές τις κατηγορίες, ο θεατής αντιλαμβάνεται -εκτός των άλλων και με βάση τη βιοποικιλότητα- ό,τι η φύση περιλαμβάνει, υποδεικνύει, αλλά και αλληγορικά αντικατοπτρίζεται ως μια πραγματικότητα, αποτελούμενη από σύστοιχα αντικείμενα του «εαυτού».

Οι νομοτέλειες που θεωρούμε ότι ελέγχουμε, αλλά στην πλειονότητά τους μας ελέγχουν, μετατρέπονται σε αδιαφανείς καταλύτες, οι οποίοι υπερακοντίζουν κάθε προβλέψιμο αιτιατό, σε σχέση με το αίτιο που το προκάλεσε. Παρά τους ποικίλους, ωστόσο, ρόλους που το άτομο μπορεί να αναλάβει (εξασκώντας είτε υφιστάμενο εξουσίες), η ελευθερία του είναι εκείνη που διακινδυνεύει να χαθεί, όπως στη φύση κινδυνεύουν, ορατά πλέον, οι μη ανανεώσιμες πηγές. Η ελευθερία του ατόμου, που γέννησε παλαιότερα ιδεολογίες, προκάλεσε αυτοθυσίες, δημιούργησε επαναστάσεις, βλέπουμε σήμερα συστηματικά να απαλλοτριώνεται και να εξανεμίζεται, στις περιπτώσεις που το άτομο -στις κοινωνίες που διαμόρφωσε- αποποιείται ή μεταθέτει σε διαμεσολαβήσεις μηχανισμών τις ευθύνες του.

Επιτείνοντας ηθελημένα είτε αθέλητα την καταστροφή της φύσης, επιδιώκει άραγε να αναστρέψει αυτή την πορεία; Μέσα σε αυτήν ενυπάρχει και ο ουμανιστικός πολιτισμός του (που σήμερα απροσχημάτιστα στρεβλώνεται), μεθοδεύοντας παράλληλα οι αθέατοι πολυεθνικοί και εταιρικοί μηχανισμοί ακόμη και την εξαλλαγή του ίδιου του «εαυτού», που αφοπλιστικά εκείνος μετατρέπεται (μέσα από γοητευτικά «έξυπνες» παραχαράξεις) σε μονάδα στατιστικής ποσόστωσης, η οποία βολεύει το εκάστοτε σύστημα. Το άτομο καταναλώνεται για να καταναλώνει και εν τέλει να καταναλωθεί.

Πρόκειται για μια σειραϊκή ακολουθία, ανάλογη με εκείνη που υφίσταται η φύση, αποτελούμενη από παλαιότερα διαπιστωμένες οδυνηρές αλήθειες, που, αντί να έχουν αποκατασταθεί οι βλάβες που προκάλεσαν, έχουν οι ιθύνοντες υιοθετήσει -χωρίς προσχήματα- καταλυτικούς συμβιβασμούς, οι οποίοι αδρανοποίησαν την αναγκαιότητα για αλλαγές μέσα από τις αναμενόμενες αντιστάσεις τους. Οι αντιστάσεις μετεξελίχθηκαν σε αναιτιολόγητη βία. Μια διάσπαρτη και πολυδιάστατη σήμερα βία, που τη συμπληρώνουν η οικονομική αφαίμαξη και ο εκφυλισμός των ανυπεράσπιστων πλέον ουμανιστικών αξιών, των οποίων η έλλειψη παράγει, μέσα από κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες, φοβικά σύνδρομα. Από την άλλη πλευρά, κάθε σύστημα πονηρά εκτρέφει ποικίλους τύπους «εξουσίας», η οποία χωρίς άλλοθι γιγαντώνεται, αποκαλύπτοντας μέσα από τις τερατογενέσεις της δραματικά επερχόμενες συνέπειες, αν δεν αναθεωρηθούν από τη βάση τους αυτές οι παράμετροι φύσης και ζωής.

Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες στους 24ους ΠΛΟΕΣ, με υπότιτλο το «Ποιητικό Αίτιο», ιδέα, σκεπτικό, επιλογή των έργων, επιμέλεια και εκθεσιακή τους διαμόρφωση, που οφείλονται στη γράφουσα, είναι αλφαβητικά οι: Αλεξάκης Στέλιος, Καστρίτσης Γιάννης, Κερεστεντζής Κώστας, Κεχαγιόγλου Χρήστος, Κυριακή (Χαραλαμπίδου), Οθωναίου Φωτεινή, Παντελιάς Μίλτος, Παπατσαρούχας Βασίλης, Πασάντας Παναγιώτης, Στέφωση Μαρία, Τζαμουράνης Δημήτρης και 36 καλλιτέχνες του Συλλόγου Αποφοίτων της Σχολής Καλών Τεχνών Θεσσαλονίκης, οι οποίοι διαμόρφωσαν ένα ομαδικό «έργο - περιβάλλον» (installation), που θα παρουσιαστεί στον χώρο της έκθεσης.

*Ιστορικός της Τέχνης και της Θεωρίας Πολιτισμού.