Ο νευρωτικός χαρακτήρας στη σύγχρονη εποχή

Οι νευρωτικές συμπεριφορές αφορούν κυρίως την προσφορά και τη λήψη αγάπης, την αξιολόγηση του εαυτού μας, την προσωπική μας επιβολή και το πάθος για δύναμη, αναγνώριση και περιουσία

Από τον
Παντελή Βασζματζίδη*

Σ τον πολιτισμό μας υπάρχουν κάποιες βασικές αντιφάσεις που δυσκολεύουν τους ανθρώπους να τις εναρμονίσουν. Μια πρώτη αντίφαση αφορά από το ένα μέρος τον ανταγωνισμό και την επιτυχία που επιβάλλονται επιθετικά με τον παραγκωνισμό των άλλων και από το άλλο μέρος την ταπεινοφροσύνη, την αγάπη και την υποχωρητικότητα που ευαγγελίζεται η θρησκεία. Μια δεύτερη έγκειται στην τεχνητή δημιουργία των αναγκών μας μέσα από τη διαφήμιση, τη ζήτηση, την προκλητική κατανάλωση και τη δυνητικά περιορισμένη ικανοποίηση αυτών των φαινομενικών αναγκών. Μια τρίτη αφορά την προσωπική ελευθερία του ατόμου και τα πραγματικά της όρια. Η κοινωνία περνά το μήνυμα ότι το άτομο είναι ελεύθερο και ανεξάρτητο, ότι μπορεί να αποφασίζει για τη ζωή του όπως θέλει, ωστόσο αυτές οι δυνατότητες είναι περιορισμένες για τους περισσότερους.

Οι προαναφερθείσες αντιφάσεις του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά οι συγκρούσεις που προσπαθεί να συμφιλιώσει ο νευρωτικός, δηλαδή τις επιθετικές του τάσεις με τις υποχωρητικές, τις υπερβολικές του απαιτήσεις με τον φόβο μήπως δεν τα καταφέρει, την τάση του να αυτοπροβάλλεται με το αίσθημα της προσωπικής αδυναμίας. Η διαφορά από έναν φυσιολογικό άνθρωπο είναι ποσοτική. Ετσι, ο φυσιολογικός άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει αυτές τις δυσκολίες χωρίς προβλήματα, στον νευρωτικό όμως οι κλιμακούμενες συγκρούσεις καθιστούν αδύνατη κάθε ικανοποιητική λύση.

Επειδή διαπιστώθηκε ότι η θεραπεία ενός συμπτώματος δεν σημαίνει οπωσδήποτε και θεραπεία της νεύρωσης, δόθηκε προσοχή περισσότερο στην παραμόρφωση του χαρακτήρα παρά στα συμπτώματα. Εξάλλου, από πολιτιστική άποψη η εικόνα του χαρακτήρα έχει μεγαλύτερη σημασία από τα εκδηλούμενα συμπτώματα, διότι επηρεάζει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Συμβολικά, μπορούμε να πούμε ότι τα νευρωτικά συμπτώματα δεν είναι το ηφαίστειο παρά μόνο οι εκρήξεις του, ενώ η ψυχολογική σύγκρουση, δηλαδή το ηφαίστειο, είναι κρυμμένη βαθιά, κι έτσι το άτομο δεν την υποψιάζεται.
Οι νευρωτικές συμπεριφορές στην εποχή μας αφορούν κυρίως την προσφορά και τη λήψη αγάπης, την αξιολόγηση του εαυτού μας, την προσωπική μας επιβολή, την έκφραση επιθετικότητας, τη σεξουαλικότητα και το πάθος για δύναμη, αναγνώριση και περιουσία.

Ολοι θέλουμε να μας αγαπούν και να μας επιδοκιμάζουν. Ο νευρωτικός όμως έχει κυριολεκτικά υπερβολική ανάγκη για αγάπη και επιδοκιμασία. Μάλιστα, υπάρχει έκδηλη αντίθεση ανάμεσα στην επιθυμία του για αγάπη και την ικανότητά του να την αισθάνεται ή να την εκφράζει. Η νευρωτική ανάγκη για αγάπη παίρνει συχνά τη μορφή σεξουαλικής παραπλάνησης ή της ακόρεστης πείνας για σεξουαλική ικανοποίηση. Οι σεξουαλικές σχέσεις δεν σημαίνουν γι’ αυτά τα άτομα λύση αποκλειστική των σεξουαλικών εντάσεων, αλλά είναι ο μοναδικός τρόπος για την επίτευξη ανθρώπινης επαφής. Εάν το άτομο πιστεύει ότι αποκλείεται να αγαπηθεί, τότε η σωματική επαφή μπορεί να χρησιμεύσει ως υποκατάστατο της συναισθηματικής προσέγγισης. Οχι μόνο δεν μπορούν να πιστέψουν στην αγάπη, αλλά διαταράσσονται βαθύτατα μόλις τους προσφερθεί. Στο πλαίσιο αυτό, οι άνδρες μπορεί να καταστούν ανίκανοι σεξουαλικά.

Μια έκφραση υπερβολικής ανάγκης για αγάπη, που είναι ισχυρότερη και από τη ζηλοτυπία, είναι η απαίτηση για αγάπη άνευ όρων. «Θέλω να με αγαπούν γι’ αυτό που είμαι και για ό,τι κάνω». Αυτή η απαίτηση περικλείει την επιθυμία του ατόμου να το αγαπούν χωρίς το ίδιο να καταβάλλει ιδιαίτερη προσπάθεια. Είναι όμως και μια διασφάλιση από την ενδεχόμενη εχθρότητά του και τις υπερβολικές απαιτήσεις του.

Στον νευρωτικό τα αισθήματα κατωτερότητας και ανεπάρκειας καθίστανται εύκολα αντιληπτά, καθώς πιστεύει ότι δεν είναι άξιος και ικανός για τίποτα, αισθάνεται κουτός, παρόλο που οι άλλοι τον θεωρούν ιδιαίτερα έξυπνο, και νομίζει ότι δεν είναι γοητευτικός, παρά το αντίθετο. Αυτά τα μειονεκτήματα μπορεί να τα θεωρεί αυτονόητα και έτσι να μην ασχολείται μαζί τους ή να προσπαθεί να τα αντιπαρέλθει με αντισταθμιστικές ενέργειες. Δηλαδή, να εξυψώνει τον εαυτό του ή να θέλει να εντυπωσιάσει τους άλλους με πράγματα που δίνουν κύρος στον πολιτισμό μας, όπως χρήματα, διασημότητα, ταξίδια ή πολλές γνώσεις.

Τα άτομα αυτά παρουσιάζουν πολλές αναστολές. Ετσι, δεν τολμούν να εκφράσουν τη γνώμη ή τις επιθυμίες τους, να κάνουν κάτι για το συμφέρον τους ή να παρακαλέσουν για κάτι, να πάρουν σημαντικές αποφάσεις ή να προγραμματίσουν, να αναπτύξουν κοινωνικές επαφές και να αμυνθούν σε μια επίθεση. Η επιθετικότητά τους εκδηλώνεται με υποτίμηση, απόρριψη, επέμβαση σε ξένα δικαιώματα ή επίδειξη οποιασδήποτε άλλης μορφής εχθρικής συμπεριφοράς. Κάποιες φορές η επιθετική τους στάση είναι συνειδητοποιημένη, συνήθως όμως δεν την αντιλαμβάνονται. Είναι υποκειμενικά πεπεισμένοι ότι είναι ειλικρινείς, ότι απλά λένε τη γνώμη τους, ότι οι απαιτήσεις τους δεν είναι υπερβολικές, παρόλο που συμβαίνει το αντίθετο.

Το πάθος για δύναμη, αναγνώριση και περιουσία είναι ένας άλλος δρόμος για να κατευνάσουμε το άγχος στον πολιτισμό μας. Ενώ η φυσιολογική επιδίωξη της δύναμης γεννάται από τη σιγουριά, η νευρωτική πηγάζει από την αδυναμία. Ετσι, ο νευρωτικός επιθυμεί να εξουσιάζει τόσο τους άλλους όσο και τον εαυτό του. Να αισθάνεται ότι έχει πάντοτε δίκιο. Να τα ξέρει όλα καλύτερα από τους άλλους. Να επιβάλλει τα θέλω του. Συνήθως δεν έχει επίγνωση της αρχομανίας του ή της επέκτασής της. Δεν υποχωρεί ποτέ και δεν δέχεται συμβουλές, για να μη θεωρηθεί αδύναμος. Το πάθος για δύναμη δεν είναι μόνο προστασία από αδυναμία, αλλά και από το υποκειμενικό αίσθημα της ασημαντότητας, που εκφράζεται με την έντονη επιθυμία για αναγνώριση. Ο νευρωτικός αυτού του τύπου έχει την πιεστική ανάγκη να εντυπωσιάζει και να τον θαυμάζουν, ειδάλλως θεωρεί τον εαυτό του μηδενικό. Επειδή φοβάται το ενδεχόμενο ταπείνωσης, η ζωή του είναι ένα διαρκές μαρτύριο. Καθώς βιώνει ως ταπείνωση κάθε είδος ανεπάρκειας, ενδέχεται να εκδηλώσει επιθετικότητα με τη μορφή μιας επιθυμίας ταπείνωσης των άλλων. Αυτή η επιθυμία είναι ιδιαίτερα ενισχυμένη σε άτομα που έχουν υποστεί ταπεινώσεις, γι’ αυτό και είναι εκδικητικά. Ο φαύλος κύκλος είναι: αίσθημα ταπείνωσης, επιθυμία να ταπεινώσει άλλους, αυξημένη ευαισθησία απέναντι σε ταπείνωση από φόβο αντεκδίκησης, αυξημένη επιθυμία να ταπεινώσει άλλους.

Στον πολιτισμό μας, προστασία σε αισθήματα αδυναμίας, ασημαντότητας και ταπείνωσης μπορεί να προσφέρει το πάθος για απόκτηση περιουσίας, επειδή ο πλούτος είναι ένδειξη δύναμης και κύρους. Ωστόσο, παρατηρήθηκε ότι η πιεστική αυτή επιθυμία για περιουσία εξαφανίζεται μόλις μειωθεί ή εξαλειφθεί το άγχος που την προκαλεί. Ο φόβος τον οποίο καλείται να καλύψει η απόκτηση περιουσίας είναι ο φόβος της φτώχειας, της στέρησης και της εξάρτησης από άλλους. Αυτά ωθούν τον άνθρωπο να εργάζεται διαρκώς και να μην επιτρέπει να του διαφύγει καμία ευκαιρία για απόκτηση χρημάτων, τα οποία ωστόσο δεν χρησιμοποιεί για να απολαύσει τη ζωή.

*Συγγραφέας - ψυχίατρος