Το νέο έτος και ο ενιαύσιος θεός

Η αρχή της νέας χρονιάς σηματοδοτεί ταυτόχρονα την έναρξη ενός νέου αγώνα για επιμήκυνση του κύκλου ζωής, αφού τα κύρια ενδιαφέροντα του ανθρώπου παραμένουν ίδια στους αιώνες

Από τον
Νίκο Παπουτσόπουλο

Η αρχή του νέου έτους σηματοδοτεί ταυτόχρονα την έναρξη ενός νέου αγώνα για επιβίωση, ενώ κάθε τέλος χρόνου (κύκλου της ζωής) επιτρέπει χώρο για απολογισμό ή ενδοσκόπηση. Νέον αγώνα για επιμήκυνση του κύκλου ζωής και την εξασφάλιση τροφής και απογόνων, αφού τα κύρια ενδιαφέροντα του ανθρώπου παραμένουν ίδια στους αιώνες: τροφή για την προσωπική του επιβίωση και απόγονοι για να επιβιώσει η φυλή. Ασφαλώς η απόκτηση πολλών ακόμη αγαθών διανθίζουν και βελτιώνουν τις συνθήκες της ζωής, διαμορφώνουν μια ιδιαίτερη αντίληψη της κοινωνίας, προσθέτουν λάμψη και αίγλη στην προσωπικότητα και λειαίνουν την οξύτητα ή τη μονοτονία της καθημερινότητας, ωστόσο η ικανοποίηση των πρωταρχικών αναγκών διασφαλίζει τη διαιώνιση της ανθρωπότητας.

Τροφή και απογόνους επεδίωκαν να εξασφαλίσουν οι άνθρωποι με την τέλεση μαγικών τελετών για τη ρύθμιση των εποχών, που αποτελούν και τους ακρογωνιαίους λίθους της αρχαίας τελετουργίας, από την οποία προήλθε η τέχνη (ανάμνηση τελετουργικών εντυπώσεων και ιστορικών γεγονότων), η οποία αποτυπώνει και διατηρεί τον χρόνο, καθώς εκείνος αποτελεί πλέον παρελθόν. Τελετουργία και τέχνη αναπαράγουν και επαναδραστηριοποιούν ένα συγκινησιακό ερέθισμα και, συνήθως, αποφεύγουν τη μίμηση ενός γεγονότος που ανακαλούν. Μίμηση είναι η πράξη ή η ενέργεια του μίμου, που μεταμφιέζεται (όπως ο ιερέας ή ο μάγος-ιατρός) προκειμένου να διευρύνει ή να εξυψώσει την προσωπικότητά του για τις ανάγκες της συμμετοχής του σε παντομίμα ή πρωτόγονο δράμα. Ο ηθοποιός μεταμφιέζεται για τις ανάγκες της αναπαράστασης, αλλά δρα και ποιεί σύμφωνα με τις έννοιες δρώμενον και δράμα.

Από την ανάγκη για την τροφή προήλθαν και παραμένουν οι εποχιακές, περιοδικές εορτές, στις οποίες παραμένει πρωταγωνιστής -όπως ο πρωτόγονος- ο σύγχρονος άνθρωπος, που αναπαράγει τον μύθο του ενιαύσιου θεού ή δαίμονα. «Αγωνιστή» αποκαλούσαν οι Ελληνες τον ηθοποιό, τον πρωταγωνιστή της μιμητικής παρουσίασης του τέλους (θανάτου) του παλαιού έτους και της γέννησης του νέου, με την ελπίδα μιας νέας και πλούσιας συγκομιδής αγαθών. Ενας αγών, ένα πάθος (θάνατος ή ήττα) και μια θριαμβική Επιφάνια (επιστροφή στη χαρά) αποτελούν τα στοιχεία του ενιαύσιου μύθου, όπως των περιοδικών εορτών των Οσχοφορίων, των Καρνείων, των Ολυμπιακών Αγώνων ή των λαϊκών δρωμένων, που διασώζουν και διατηρούν τον πυρήνα της τελετουργικής μορφής του δράματος. Η πλοκή του μύθου επαναλαμβάνει τη βιογραφία ενός δαίμονα ή θεού της γονιμότητας από τη γέννηση στον θάνατο, την επάνοδο στη ζωή και τον γάμο.

Η εξέλιξη του διθυράμβου, της περιοδικής εορτής της εαρινής αναγέννησης, του αυτοσχέδιου χορικού, λατρευτικού και θρησκευτικού άσματος για τον Διόνυσο, οδήγησε στη γένεση του αττικού δράματος, επειδή αξιοποίησε έτοιμο υλικό από παλαιότερες μαγικές τελετουργίες. Ο θρήνος και οι περιπέτειες της τραγωδίας πιθανώς αναφέρονται στον θάνατο και στην ανάσταση του έτους, παρά στην ταφική τελετή ενός ιστορικού ήρωα.

«Ως ενιαύσιος αμνός ο ευλογούμενος ημίν στέφανος χρηστός, εκουσίως υπέρ πάντων τέθυται, Πάσχα το καθαρτήριον. Και αύθις εκ του τάφου δικαιοσύνης ημίν έλαμψεν ήλιος» (τροπάριο από τη δ΄ Ωδή του Κανόνα της Αναστάσεως).

Ο δαίμονας, ο κυρίως υπεύθυνος για την προμήθεια τροφής και την αρμονική διαδοχή των Ωρών (ή Εποχών), ο Ερμής που κάποτε επικεφαλής των Χαρίτων χόρευε και μετέφερε μιαν «ειρεσιώνη» στον Ηλιο και στις Ωρες (καιροί-φάσεις της Σελήνης), παραχωρεί τη θέση του στον ενιαύσιο θεό (τον «δημιουργό της κτίσεως» που ετάζει καιρούς και χρόνους και «εν τη ιδία εξουσία θέμενον τον στέφανον της ενιαυτού χρηστότητος») ή ήρωα, που υπερβαίνει τον θάνατο με θαυμαστή ανάσταση και προς τον οποίο απευθύνονται και προσφέρονται πλέον οι «απαρχές της φύσεως στον φυτουργό της κτίσεως». Την «ειρεσιώνη συνήθιζαν να λιτανεύουν επίσης κατά την εορτή της συγκομιδής των πρώτων καρπών του θέρους (Θαργήλια, Μάιος - Ιούνιος): κοσμούσαν έναν κλάδο με μαλλό, βελανίδια, σύκα, γλυκά παρασκευάσματα από κάθε καρπό, αλλά συχνά και με δοχεία οίνου.

Η προσθήκη των δοχείων οίνου στην ειρεσιώνη συμβολίζει την προσφορά με την πρώιμη και όψιμη συγκομιδή (μόλις ολοκλήρωναν την τρυγή -τρύγο-) και τη μεταφορά κληματίδων με βότρυες, ταυτόχρονα με τους υπόλοιπους καρπούς. Στην ανάγλυφη ζωφόρο, στη δυτική πλευρά του παλαιού Μητροπολιτικού Ναού των Αθηνών, στη μοναδική απεικόνιση του αττικού ημερολογίου, είναι εμφανής η ανάμειξη των δύο εορτών, Ειρεσιώνης και Οσχοφορίας.

Στα πρώιμα έτη, οι Εποχές σε επίπεδο θεών προσθέτουν με τις μαγικές τους δυνάμεις αξία στο έτος: δύο στην αρχή (εύφορη και άγονη), τρεις αργότερα, θυγατέρες του Δία και της Θέμιδος, αδελφές των τριών Μοιρών, Θαλλώ, Αυξώ και Καρπώ στην Αθήνα, και στον Ησίοδο, Ευνομία, Δίκη και Ειρήνη, που παρακολουθούν τα έργα του ανθρώπου.

Την ετήσια εορτή «εις Ενιαυτόν» (ένη και νέα ημέρα: η τελευταία του μήνα) περιγράφει ο Αθήναιος, όπου σε λαμπρή διονυσιακή πομπή, ανάμεσα σε Σατύρους και Σιληνούς, προχωρούσε επιβλητικού παραστήματος άνδρας, ο Ενιαυτός, με ένδυμα και μάσκα τραγικού ηθοποιού που κρατούσε το χρυσό κέρας της Αμαλθείας. Τον Ενιαυτόν (έννοια της πληρότητας σύμφωνα με τον Πλάτωνα, επειδή περιέχει όλο τον πλούτο όλων των εποχών του έτους) ακολουθούσε μοναδικού κάλλους και παραστήματος γυναίκα, η Πεντετηρίς, την οποία κοσμούσε ολόκληρη χρυσός, που κρατούσε ράβδο φοίνικα και στέφανο από άνθη και την οποία συνόδευαν οι τέσσερις Ωρες με διακριτά ενδύματα καθεμία, που μετέφεραν τους δικούς τους καρπούς.

Ευδαίμονες ενιαυτοί, χρόνοι και εποχές και ετησίες (οι περιοδικοί βορειοδυτικοί άνεμοι που πνέουν στο Αιγαίο, σαράντα ημέρες μετά την ανατολή του Σείριου), καθώς «πάει καιρός που ακούστηκεν η τελευταία βροχή/ Πάνω από τα μηρμύγια και τις σαύρες/ Τώρα ο ουρανός καίει απέραντος/ Τα φρούτα βάφουνε το στόμα τους/ Της γης οι πόροι ανοίγονται σιγά σιγά/ Και πλάι απ' το νερό που στάζει συλλαβίζοντας/ Ενα πελώριο φυτό κοιτάει κατάματα τον ήλιο» (Οδ. Ελύτης).
---
(βλ. και J. G. Frazer, J. E. Harrison, R. Graves, Fr. M. Cornford, M.P Nilsson).