Σάββατο, 24 Οκτωβρίου 2020

«Διάπλασις των Παίδων»: Το facebook του 1879 που τυπωνόταν σε χαρτί!

Χρόνος ανάγνωσης: < 1 λεπτό

Η «κυριακάτικη δημοκρατία» με χαρά και υπερηφάνεια ανακοινώνει στο κοινό την καινούρια παρέα της. Από την Κυριακή 10 Νοεμβρίου θα συνοδεύεται από μία πολύτιμη και πολυτελή έκδοση: έναν σκληρόδετο τόμο με τεύχη από το πρωτοπόρο παιδικό περιοδικό «Η Διάπλασις των Παίδων»!

Πρόκειται για το έντυπο που συνέβαλε τα μέγιστα στη διαπαιδαγώγηση, στην ψυχαγωγία και την επικοινωνία της νέας γενιάς των τελών του 19ου και του μεγαλύτερου μέρους του 20ού αιώνα. Αυτή η έκδοση άνοιξε δρόμο στον χώρο των παιδικών περιοδικών, διαμόρφωσε τη μέθοδο της επιλογής και της παράθεσης της ύλης τους και λάμπρυνε τα ελληνικά γράμματα με αληθινά κομψοτεχνήματα, τα οποία ακόμα και σήμερα θεωρούνται αξεπέραστα. Είναι πρακτικά αδύνατον να μιλήσει κάποιος για τις περιοδικές εκδόσεις που αφορούν τις γενιές της νεολαίας της προαναφερθείσας περιόδου χωρίς να κάνει αναφορά στην πρωτοπορία, στην αίγλη και την απήχηση της «Διάπλασης των Παίδων».

Το ιστορικό

Ο ιδρυτής του περιοδικού, το οποίο έφτασε να βγάζει τεύχη έως και το 1970, ήταν ο Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος (1858-1941). Ο ίδιος ήταν και ο πρώτος διευθυντής και εκδότης του. Την αρχισυνταξία έως το έτος 1894 είχε ο Αριστοτέλης Κουρτίδης (1858-1928). Ο διάδοχός του σε αυτή τη θέση είναι ένας λογοτέχνης που αγαπήθηκε πολύ από τους Ελληνες όλων των ηλικιών, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος. Ο δημιουργός της «Αναδυομένης», του «Κόκκινου βράχου» και των «Μυστικών αρραβώνων», μετά τον θάνατο του ιδρυτή της «Διάπλασης» Ν. Παπαδόπουλου, ανέλαβε και τη διεύθυνσή του. Φυσικά η περίοδος Ξενόπουλου χαρακτηρίζεται από υψηλής ποιότητας εκδόσεις, καινοτόμες ιδέες, σπουδαία αισθητική και υποδειγματική σελιδοποίηση και εικονογράφηση. Με τα αλλεπάλληλα τεύχη του περιοδικού καλύπτονται περίπου επτά δεκαετίες ελληνικής Ιστορίας και η πορεία του χωρίζεται σε τέσσερις περιόδους: Πρώτη περίοδος (1879-1893), δεύτερη (1894-1944), τρίτη (1945-1946) και τέταρτη (1947-1948). Στην αρχή ήταν αμιγώς συνδρομητικό, αλλά από το 1904 οι αναγνώστες μπορούσαν να το αγοράσουν ανά τεύχος. Ξεκίνησε με αρχαιότροπη γλώσσα, συνέχισε με καθαρεύουσα και πέρασε στη δημοτική έπειτα από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917.

Αυτό το περιοδικό κατόρθωσε να μην αντιγράψει μια έτοιμη «συνταγή», αλλά να δημιουργήσει τη δική του και να καταστεί το ίδιο «συνταγή» επιτυχίας.

Σήμερα, με τον ορυμαγδό της χυδαιότητας και της πνευματικής κατάρρευσης που μαστίζει τον χώρο του Τύπου, φαντάζει δύσκολο να κατανοήσει κάποιος τη μέθοδο της επιτυχίας που ακολουθήθηκε σε αυτό το εγχείρημα. Κι όμως, είναι απλή: επιμονή στην ποιότητα, «άνοιγμα» στο κοινό και αλληλεπίδραση με τους αναγνώστες, προσοχή στη λεπτομέρεια και διάθεση για νέα πράγματα. Τώρα που κυβερνούν η ταχύτητα, η προχειρότητα, η ροπή στην αντιγραφή και η περιφρόνηση του επιπέδου του κοινού, οι προδιαγραφές και τα χαρακτηριστικά της «Διάπλασης των Παίδων» φαντάζουν εξωπραγματικά.

Εθνικός χαρακτήρας

Η μετριοκρατία, όποτε βρίσκεται αντιμέτωπη με την πρόκληση να πείσει και να προσελκύσει το ενδιαφέρον οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας (ηλικιακή, οικονομική, αισθητική), συνηθίζει να κατεβάζει τον πήχη ώστε να διευκολύνει τους «πελάτες» να περνούν από κάτω. Η «Διάπλαση» έκανε το αντίθετο. Ανέβαζε τα ποιοτικά… ποτενσιόμετρα για να ανέβει και η ίδια σε αξία, αλλά και το επίπεδο των μικρών οπαδών της. Δεν ήταν πάντα παιδική η λογοτεχνία που δημοσιευόταν στις σελίδες της. Στα πολλά έργα-σταθμούς που έχει δημοσιεύσει περιλαμβάνονται μεταφράσεις μυθιστορημάτων και διηγημάτων του Μαλό, του Ντίκενς, του Βερν και άλλων σημαντικών δημιουργών. Από το πλούσιο τραπέζι της ελληνικής παραγωγής το περιοδικό, μεταξύ άλλων, πρόσφερε Γεώργιο Βιζυηνό, Δημήτριο Καμπούρογλου, Αλέξανδρο Πάλλη, Γρηγόριο Ξενόπουλο, Αριστοτέλη Κουρτίδη κ.ά. Ισως αυτός να ήταν ένας αποφασιστικός παράγοντας για να έχει απήχηση και σε ανθρώπους που είχαν προ πολλού ξεπεράσει την παιδική ηλικία. Το περιοδικό ήταν «παιδικό» αλλά το διάβαζαν όλοι! Οι μαθητές και οι δάσκαλοί τους, φοιτητές και καθηγητές πανεπιστημίου, γονείς, ακόμα και ηλικιωμένοι…

Ωστόσο ο πυρήνας της αίγλης και της ισχύος αυτής της συλλογικής προσπάθειας είναι ο εθνικός χαρακτήρας της. Ο στόχος του περιοδικού εξηγήθηκε με σαφήνεια στους γονείς στη δεύτερη σελίδα του πρώτου φύλλου του: «Το μεγαλείον και η ευημερία του έθνους» είναι ο σκοπός του εκδότη και των συντελεστών – δηλαδή, το πλέον ισχυρό κίνητρο που υπάρχει ώστε να εμπνεύσει, να καθοδηγήσει και να αντέξει τη μεγάλη δοκιμασία στις μυλόπετρες του χρόνου. Η «Διάπλασις των Παίδων» άντεξε πολύ και ο θρύλος της συνεχίζει να αντέχει ακόμα και μετά την παύση της κυκλοφορίας της.

Η ειδησεογραφία και ο Μίκυ

Από την ύλη της «Διάπλασης», ασφαλώς, δεν θα μπορούσε να λείψει η ειδησεογραφία. Τα «νέα», γραμμένα με απλό, κομψό και κατανοητό τρόπο, έδιναν τον τόνο στο πλούσιο περιεχόμενο και κέντριζαν το ενδιαφέρον των παιδιών για τα κοινά, αλλά και για τις παγκόσμιες εξελίξεις. Ενδεικτικά παραθέτουμε μια χαριτωμένη είδηση που δημοσιεύτηκε στο φύλλο της 26ης Απριλίου 1947. Κάτω από τον τίτλο «Γουώλτ Ντίσνεϋ και Σία» διαβάζουμε:

«Οσοι είδατε στην Αθήνα τον χαριτωμένο “Πινόκιο” ξέρετε πως ο δημιουργός του ο Γουώλτ Ντίσνεϋ διευθύνει στο Χόλλυγουντ μια ολόκληρη κινηματογραφική επιχείρηση που απασχολεί χίλια εκατό άτομα, απ’ τα οποία κανένα δεν είναι ηθοποιός, γιατί και ο Πινόκιο και ο Μίκυ και ο Ντόναλντ δεν ζουν παρά μονάχα επάνω στο πανί. Αυτοί οι χίλιοι εκατό άνθρωποι που ποτέ δεν παρουσιάστηκαν στα μάτια μας βάζουν τα δυνατά τους για να ζωντανέψουν τους κοσμαγάπητους ήρωες του Ντίσνεϋ, κι όταν τελειώσουν τη δουλειά τους, τότε πάμε στον κινηματογράφο και διασκεδάζουμε μ’ ένα χαριτωμένο Μίκυ Μάους ή θαυμάζουμε ένα έγχρωμο αριστούργημα σαν τον “Πινόκιο” ή τη “Χιονάτη”».

Επιστολές, σπαζοκεφαλιές, ανέκδοτα και διηγήματα από τους αναγνώστες δημοσιεύονταν στις σελίδες!

Ενα από τα ατού της «Διάπλασης» ήταν ο ανοιχτός χαρακτήρας της. Η σχέση του περιοδικού με το κοινό της δεν ήταν μονοσήμαντη αλλά αμφίπλευρη. Υποχρέωνε, με τον τρόπο της, τους μικρούς φίλους της να γίνουν δημιουργικοί. Να γράφουν επιστολές, να υποβάλλουν σπαζοκεφαλιές, ανέκδοτα, μικρά διηγήματα και ιστορίες προς δημοσίευση – σε γενικές γραμμές να συμμετέχουν στην ευρύτατη συντακτική ομάδα του περιοδικού. Τούτη η ομάδα αριθμούσε πάμπολλους ταλαντούχους και πολλά υποσχόμενους μικρούς «εθελοντές», οι οποίοι στη συνέχεια έκαναν λαμπρή σταδιοδρομία στα ελληνικά γράμματα. Ο Ξενόπουλος, άλλωστε, έχει γράψει ότι και ο ίδιος ήταν συνδρομητής του περιοδικού, πριν μεγαλώσει αρκετά για να εμπλακεί επαγγελματικά με αυτό. Το πρώτο του έργο που δημοσιεύτηκε εκεί ήταν ένα έμμετρο αίνιγμα σε τεύχος του έτους 1880.

Με βάση τις τρέχουσες εμπειρίες από τον «νέο, γενναίο, ψηφιακό» κόσμο μας, η «Διάπλασις των Παίδων» μπορεί να χαρακτηριστεί και σαν… αναλογικό facebook, που τυπωνόταν σε χαρτί! Οι συνδρομητές και αναγνώστες του μπορούσαν να έρθουν σε επαφή ο ένας με τον άλλον, να μάθουν τις προτιμήσεις αλλήλων, τις συνήθειες, τις απόψεις για διάφορα θέματα. Στο τεύχος της 1ης-8ης Νοεμβρίου 1947 διαβάζουμε λεπτομέρειες για τα ψευδώνυμα που χρησιμοποιούσαν οι μικροί αναγνώστες για να επικοινωνήσουν με το περιοδικό και για το σύνθετο σύστημα που είχε εφεύρει η «Διάπλαση», μέσω των Μικρών Μυστικών, για να έρχονται σε απευθείας επαφή μεταξύ τους:

«Η “Διάπλασις” δεν απαντά σε ανώνυμα γράμματα. Επίσης δεν απαντά όταν τη ρωτούν τι ψευδώνυμο έχει ο δείνα ή ποιος έχει το τάδε ψευδώνυμο. Ούτε δίνει διευθύνσεις συνδρομητών της σε κανέναν. Οσο για εκείνους που δεν έχουν ψευδώνυμο, αν της γράψουν, μπορεί βέβαια να τους απαντήσει μια δυο φορές στην αρχή. Αλλά για τακτική αλληλογραφία απαιτείται και ψευδώνυμο.

Εκτός από την αλληλογραφία με τη “Διάπλαση” οι συνδρομηταί της μπορούν να επικοινωνούν και μεταξύ τους. Η επικοινωνία αυτή γίνεται: α) Με τις Μικρές Αγγελίες β) με ιδιαίτερη μεταξύ συνδρομητών Αλληλογραφία και γ) με τα Μικρά Μυστικά.

Τα Μικρά Μυστικά είναι τετράδια από 8 σελίδες, με 30 τυπωμένες ερωτήσεις, που αντίκρυ στην κάθε μια υπάρχει χώρος για να γράφει κανείς την απάντηση. Κι είναι προορισμένα να τ’ ανταλλάσσουν μεταξύ τους οι φίλοι της “Διαπλάσεως” για να μαθαίνει ο ένας του άλλου τις ιδέες, τα αισθήματα, τις προτιμήσεις, την ψυχή. Τα τετράδια έχουν όλα τις ίδιες ερωτήσεις: “Πόσων χρονών είστε; Τι χρώμα σας αρέσει καλύτερα; Ποιο συγγραφέα προτιμάτε;” κτλ. Ετσι ο συλλέκτης Μικρών Μυστικών σχηματίζει σιγά-σιγά ένα ωραίο και ποικιλώτατο λεύκωμα».

Ετσι, με τους τρόπους που υποδείκνυε το περιοδικό, οι μικροί αναγνώστες του μπορούσαν να επικοινωνήσουν τόσο με τη διεύθυνση του εντύπου όσο και μεταξύ τους και να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους και να διευρύνουν τους ορίζοντές τους, αλλά και τον κύκλο των γνωριμιών τους.

«Ο πόνος του ξεριζωμού»

Οπως σήμερα, έτσι και στο παρελθόν οι άνθρωποι που φεύγουν από την πατρίδα μας για να βρουν στον ήλιο μοίρα σε ξένους τόπους αφήνουν πίσω τους αναμνήσεις και πόνο. Διαβάζουμε στη «σελίδα συνεργασίας συνδρομητών» από τεύχος Σεπτεμβρίου του 1947, μια επιστολή μικρής αναγνώστριας, που τιτλοφορείται «Σε μια ξενιτεμένη φίλη»:

«Η σκέψη μου πάντα πηγαίνει σ’ εσένα, την ξενητεμένη μου φίλη, την πρώτη που γνώρισα και τη μόνη αληθινή. Μας άφησες για να πας σε μια άλλη χώρα. Βέβαια, έφυγες χωρίς τη θέλησή σου, με δάκρυα στα μάτια που θ’ άφηνες τη χώρα που μεγάλωσες κι όλα τα αγαπημένα σου πρόσωπα. Εφυγες για να πας σε μια χώρα βυθισμένη στα πλούτη και την πολυτέλεια, που δεν θα σου θυμίζει τίποτα από τα περασμένα χρόνια. Και ίσως χωρίς μια φίλη που κάθε απόγευμα θα σου κρατάει συντροφιά. Πήγες σε μια χώρα ασύγκριτη σε τεχνητές χαρές, μια χώρα που μπορεί να σε κάνει καμμιά φορά να ξεχάσεις την πρώτη σου πατρίδα.

Μα δεν πιστεύω. Ο γαλάζιος ουρανός της πατρίδας μας, τα γραφικά τοπεία της θα σου μείνουν βαθιά ριζωμένα στη μνήμη. Είναι τα πρώτα που αντίκρυσες και δεν θα μπορείς να τα ξεχάσεις. Κι ακόμα πιστεύω πως θα θυμάσαι την πρώτη σου φίλη, που πάντα σε περιμένει.

Φιντανάκι [Γ]»

Σ’ αυτό τον κόσμο, τον παλιό και ταυτόχρονα επίκαιρο, θα μας ταξιδέψει η «Διάπλασις των Παίδων» που θα φιλοξενεί η «κυριακάτικη δημοκρατία». Καλώς να τη δεχτούμε!

{{-PCOUNT-}}26{{-PCOUNT-}}

ΣΧΟΛΙΑ

Η δημοκρατία δημοσιεύει άμεσα κάθε σχόλιο. Ωστόσο δεν υιοθετούμε τις απόψεις αυτές καθώς εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Σχόλια με ύβρεις διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται.

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

Φαιδρή δήλωση της Προέδρου Κατερίνας Σακελλαροπούλου που υποβαθμίζει τον εθνικό κίνδυνο

«Δυσάρεστη η εξέλιξη στα ελληνοτουρκικά, αλλά η πανδημία είναι το μεγάλο πρόβλημα» Μια φαιδρή όσο και απίστευτη δήλωση έκανε χθες η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα...

Κατάρρευση μισθών εν μέσω πανδημίας καταγράφει η ΓΣΕΕ

Αυξήθηκαν από το 1% στο 12% οι εργαζόμενοι με αποδοχές έως 200 ευρώ! Το 31% το δεύτερο τρίμηνο έλαβε λιγότερα από 650 ευρώ μεικτά Τη...

Μια ανάσα από το Καστελόριζο το «Oruc Reis», παραβιάζει χωρίς αντίδραση την υφαλοκρηπίδα μας

Συνεχίζουν οι Τούρκοι το... μαρτύριο της σταγόνας, έχοντας στο στόχαστρο την εθνική μας κυριαρχία και τα κυριαρχικά μας δικαιώματα σε Ανατολική Μεσόγειο και Αιγαίο....

Στη φυλακή η ηγετική ομάδα της Χρυσής Αυγής

Αυλαία χθες στην πολύκροτη δίκη. Αναστολή με όρους και εγγυοδοσία για πέντε πρώην βουλευτές. Σε λυγμούς ξέσπασε η Μάγδα Φύσσα Χειροπέδες στην πλειονότητα των καταδικασμένων...

Αθλητικές Ακαδημίες ΟΠΑΠ: Οι κανόνες του γηπέδου και τα μέτρα για ασφαλή άσκηση

Κώστας Τσάνας και Μιχάλης Κυρίτσης δίνουν οδηγίες στα παιδιά και μοιράζουν αθλητικό υλικό Η ασφαλής άθληση των παιδιών και η εξοικείωσή τους με τα μέτρα...