Πέμπτη, 22 Οκτωβρίου 2020

Η εκταφή της «ομάδας Δ» και οι άλλοι θαμμένοι θησαυροί!

Χρόνος ανάγνωσης: < 1 λεπτό

Τα μυστικά του αρχαϊκού νεκροταφείου στο Φαληρικό Δέλτα, όπου πρόκειται να ανεγερθεί το Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος», επιχειρούν να αποκωδικοποιήσουν αρχαιολόγοι, ανθρωπολόγοι και πολλοί ακόμη επιστήμονες, που συμμετέχουν στην πολυμελή ομάδα αρχαιολογικής έρευνας του εργοταξίου. Στο γνωστό από την αρχαιότητα φαληρικό αλίπεδο, η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φως τα τελευταία δύο χρόνια σημαντικά στοιχεία ως προς τα ταφικά έθιμα αλλά και μακάβρια ευρήματα, που μαρτυρούν βίαιο θάνατο και μη κανονική ταφή μεγάλου αριθμού δεσμωτών. Η «ομάδα Δ», όπως την αποκαλούν οι αρχαιολόγοι, από τη λέξη «δεσμώτης», προσφέρει «εύφορο» έδαφος για πολυεπίπεδη και διεπιστημονική μελέτη, τόσο ως προς την ταυτότητα των ανθρώπων αυτών όσο και σχετικά με τις συνθήκες που οδήγησαν στον θάνατο και την ταφή τους. Επιπλέον, μία ακόμη ενδιαφέρουσα πτυχή της αρχαιολογικής έρευνας, στην οποία επιδιώκουν να δώσουν απαντήσεις οι ειδικοί, αφορά τον «μεικτό» χαρακτήρα του νεκροταφείου του Φαλήρου, όπου συνυπάρχουν νεκροί που ενταφιάστηκαν με κάθε επιμέλεια και δεσμώτες, κατάδικοι ή και δούλοι.

«Το νεκροταφείο του Φαλήρου εκτείνεται χρονικά από την απαρχή των αρχαϊκών χρόνων έως το τέλος της κλασικής περιόδου και οι ταφές που έχουμε εντοπίσει έως σήμερα κατά κύριο λόγο είναι ελεύθερες ταφές, ταφές σε λάρνακες, κιβωτιόσχημοι τάφοι, εγχυτρισμοί και καύσεις. Πρόκειται για ένα νεκροταφείο στο οποίο συναντούμε όλα σχεδόν τα ταφικά έθιμα, της εποχής του, που μας είναι γνωστά από τη βιβλιογραφία σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια» εξηγεί η δρ Στέλλα Χρυσουλάκη, προϊσταμένη της ΚΣΤ’ Εφορείας Αρχαιοτήτων και εποπτεύουσα της ανασκαφής.

Περιγράφοντας τη σημασία των ευρημάτων, η δρ Χρυσουλάκη αναφέρει ότι δημιουργούν υψηλές προσδοκίες: «Περιμένουμε πολλά όχι γιατί πρόκειται για ένα μοναδικό εύρημα εξέχουσας σημασίας, αλλά γιατί μας δίνεται η δυνατότητα, βάσει του τρόπου με τον οποίο μελετάται το νεκροταφείο, να προκύψει μεγάλος όγκος πληροφοριών για την εποχή και τα κοινωνικά συμφραζόμενα». Αυτή, άλλωστε, είναι και η μεγάλη πρόκληση για τους αρχαιολόγους που ερευνούν τον χώρο, όπως τονίζει: «Να αποκωδικοποιήσουμε τα στοιχεία που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, και αφού τα χρονολογήσουμε με ακρίβεια να καταφέρουμε μέσω αυτών να εικονογραφήσουμε την Ιστορία. Να δώσουμε, δηλαδή, απτά παραδείγματα στις αναφορές που βρίσκουμε μόνο στις αρχαίες πηγές, από τις αναμνήσεις των αρχαίων συγγραφέων».

Το γεγονός ότι το νεκροταφείο βρίσκεται τόσο κοντά στη θάλασσα προσδίδει ακόμη ένα στοιχείο ιδιαιτερότητας, όπως εξηγεί η κυρία Ειρήνη Σκιαδαρέση, αρχαιολόγος της ΚΣΤ’ Εφορείας και επιβλέπουσα της ανασκαφής. «Πρόκειται για ένα τοπίο που αλλάζει διαρκώς στο πέρασμα των χρόνων, ένα αλίπεδο, με τη θάλασσα να ανεβαίνει προς τη στεριά και χειμάρρους να καταλήγουν στη θάλασσα. Επομένως, η διαρκής μετακίνηση των υδάτων, σε συνδυασμό με το αμμώδες περιβάλλον, θα μπορούσαν ίσως να δώσουν μια απάντηση στο ερώτημα γιατί εντοπίζονται στο ίδιο βάθος ταφές διαφορετικών περιόδων» υποστηρίζει, επισημαίνοντας ότι είναι νωρίς ακόμη για σαφή συμπεράσματα.

Η 70μελής ομάδα εργασίας, η (εντός χρονοδιαγραμμάτων) ανασκαφή και η μόνιμη έκθεση

Αρχαιολόγοι, ανθρωπολόγοι, συντηρητές, αρχιτέκτονες, φωτογράφος, καθώς και εργάτες και εξειδικευμένοι τεχνίτες συνεργάζονται στην ομάδα της αρχαιολογικής ανασκαφής του εργοταξίου, που απαρτίζεται από συνολικά 70 άτομα.

«Με τη χρηματοδότηση του Ιδρύματος “Νιάρχου” μάς δίνεται η δυνατότητα να έχουμε μια μεγάλη ομάδα ερευνητών, ενώ οι συντηρητές εργάζονται ήδη στα ευρήματα. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι τα ευρήματα δεν θα μείνουν ασυντήρητα μέσα σε κάποια αποθήκη μουσείου, αλλά θα μελετηθούν. Εάν η Εφορεία πραγματοποιούσε την ανασκαφή μόνη της δεν θα μπορούσε να προσλάβει όλους αυτούς τους ανθρώπους που εργάζονται ταυτόχρονα, ώστε να μη χαθεί κανένα στοιχείο της έρευνας» εξηγεί η δρ Στέλλα Χρυσουλάκη, προϊσταμένη της ανασκαφής.

Η ίδια κάνει λόγο για «μεθοδολογικά πλήρη έρευνα», η οποία συντελείται με «σύγχρονους τρόπους», διευκρινίζοντας ότι «έχει ταχύτητες σωστικής και μεθόδους συστηματικής ανασκαφής, δηλαδή χρησιμοποιούνται πρακτικές που εφαρμόζονται σε τόπους που πρόκειται να παραμείνουν αρχαιολογικοί χώροι για πάντα».

Στην ταυτόχρονη ανοικοδόμηση του έργου με την εν εξελίξει αρχαιολογική έρευνα αναφέρεται ο αναπληρωτής διευθυντής του έργου Ελπιδοφόρος Παππάς: «Είναι μεγάλο το ευτύχημα ότι φροντίσαμε να οργανωθεί με τέτοιον τρόπο η ανασκαφή, ώστε να μη δημιουργούνται προβλήματα στην εξέλιξη του έργου και στα χρονοδιαγράμματα. Εως ώρας είναι πολύ μεγάλο το κόστος που έχει δαπανηθεί από το Ιδρυμα “Σταύρος Νιάρχος” για να πραγματοποιηθεί σωστά η ανασκαφή, μέσα στους χρόνους και στα επιστημονικά πλαίσια που θέτει η Αρχαιολογική Υπηρεσία».

Ως προς την ολοκλήρωση της ανασκαφικής έρευνας, σημειώνει ότι αναμένεται εντός του 2013, ενώ τα ευρήματα θα εκτεθούν σε μόνιμη έκθεση εντός του Κέντρου Πολιτισμού: «Η μόνιμη έκθεση των ευρημάτων του νεκροταφείου του Φαλήρου θα στεγαστεί σε ειδικό χώρο στο βορειοανατολικό άκρο του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα “Σταύρος Νιάρχος”, σε κτίριο που έχει σχεδιαστεί από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο, με τον εσωτερικό χώρο να συνδιαμορφώνεται σε συνεργασία με την ΚΣΤ’ Εφορεία Αρχαιοτήτων».

Οπως λέει η δρ Αννα Αλεξανδροπούλου, αρχαιολόγος της ΚΣΤ’ Εφορείας, υπεύθυνη για τη μουσειολογική μελέτη και τη δημοσίευση και μελέτη του υλικού της κεραμικής της ανασκαφής, «θέλουμε να δημιουργήσουμε έναν χώρο που θα προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού και όχι μια στείρα έκθεση ευρημάτων. Σκοπός μας είναι η ατμόσφαιρα της ανασκαφής να “μεταφέρεται” στον επισκέπτη σαν να βρισκόταν ο ίδιος στο αρχαιολογικό σκάμμα».

Οι δεσμώτες, οι εσταυρωμένοι και οι ομαδικοί τάφοι

Η «ομάδα Δ», που πήρε το όνομά της από τη λέξη «δεσμώτης», συνιστά ειδικό πεδίο έρευνας για τους αρχαιολόγους και τους ανθρωπολόγους που εργάζονται στην ανασκαφή του εργοταξίου. «Πρόκειται, θα λέγαμε, για ανθρώπους που υπέφεραν, σαν τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου» υποστηρίζει η δρ Χρυσουλάκη και προσθέτει: «Εχουμε συναντήσει, προς το παρόν, τρία είδη μη κανονικών ταφών, ανθρώπων που είχαν υποστεί βίαιο θάνατο και δεν είχαν μια κανονική ταφή. Στην πρώτη κατηγορία μιλάμε για νεκρούς που φέρουν δεσμά και βρέθηκαν με τα χέρια δεμένα μπροστά ή με δεμένα χέρια και πόδια πισθάγκωνα. Είναι προφανές ότι πρόκειται για δεσμώτες που φέρουν κλοιούς είτε μεταλλικούς, ίχνη των οποίων εντοπίζονται, είτε από σχοινί, που δεν βρέθηκε αλλά είναι σαφές από τη στάση του σώματος ότι οι άνθρωποι θάφτηκαν δεμένοι».

Οπως εξηγεί η αρχαιολόγος, κατά τις πρώτες ανασκαφές του φαληρικού νεκροταφείου, το 1915, αποκαλύφθηκε ταφή 17 νεκρών με δεσμά. Το πλήθος νεκρών της «ομάδας Δ» που αποκαλύπτεται σήμερα στο ίδιο νεκροταφείο, σημειώνει η ίδια, επαναφέρει τα ερωτήματα στους ειδικούς ως προς την ταυτότητα των ανθρώπων αυτών, τους λόγους που οδήγησαν στη θανάτωσή τους και τις συνθήκες υπό τις οποίες πέθαναν.

«Αλλη κατηγορία αφορά εκείνους που οδηγήθηκαν, κατόπιν απόφασης, σε μαρτυρικό θάνατο. Κάτι σαν το μαρτύριο της σταύρωσης. Τους βρήκαμε να έχουν σιδερένιους κλοιούς που τους σταθεροποιούσαν σε ένα μεγάλο κομμάτι ξύλου, σε μορφή σανίδας, πράγμα που παραπέμπει στην ποινή του αποτυμπανισμού. Οταν πέθαναν, θάφτηκαν μαζί με το ξύλο, που φυσικά δεν βρέθηκε, ωστόσο εντοπίσαμε τους δεσμούς πάνω στους νεκρούς» αναφέρει η προϊσταμένη της ανασκαφής.

«Επίσης, βρήκαμε μια ομάδα ανθρώπων οι οποίοι έχουν σκοτωθεί σε συμπλοκή και τάφηκαν μαζικά, σε πολυάνδριο. Ο ένας, μάλιστα, από αυτούς έφερε τραύμα στην κνήμη από βέλος, καθότι βρέθηκε η αιχμή του δίπλα στο οστό» σημειώνει η αρχαιολόγος, τονίζοντας ότι τα ευρήματα θα συμβάλλουν στη συνδιαμόρφωση της Ιστορίας. «Υπάρχει περίπτωση να καταφέρουμε να δώσουμε εκδοχές ως προς το γιατί, πώς, πότε, ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι που θανατώθηκαν. Από τη στιγμή που η αρχαιολογική έρευνα καταλήξει σε συμπεράσματα με κοινωνικές και ανθρωπολογικές προεκτάσεις, τότε αυτά θα μας αποκαλύψουν πτυχές της Ιστορίας» καταλήγει η δρ Χρυσουλάκη.

Παιδιά σε τσουκάλια και ενήλικες σε αγγεία

Η ανασκαφή του Φαλήρου έχει δώσει μια σειρά από εγχυτρισμούς, δηλαδή ταφές μέσα σε αγγεία, η πλειονότητα των οποίων ανήκει στον τύπο της χύτρας, όπως εξηγεί η προϊσταμένη της ανασκαφής δρ Χρυσουλάκη. «Για τους χωρικούς της περιοχής που δεν έχουν πολλά υπάρχοντα, οπωσδήποτε όμως έχουν ένα τσουκάλι, αυτό γίνεται για πρακτικούς λόγους. Στην πλειονότητά τους οι ταφές αυτές είναι παιδικές ή βρεφικές. Υπάρχει όμως περίπτωση να πρόκειται για ανακομιδή, δηλαδή για ενήλικα που είχε ταφεί και, αργότερα, τα οστά του τοποθετήθηκαν σε αγγείο» εξηγεί. Η ίδια πιστεύει ότι «ίσως να υπάρχει μια περισσότερο συναισθηματική θεώρηση, δεδομένου ότι η χύτρα, όπως και η εστία, βρίσκεται στο κέντρο της οικογένειας και άρα συμβολίζει τη βαθιά ουσία των οικογενειακών δεσμών. Θεωρώ, λοιπόν, ότι η μητέρα τοποθετεί το νεκρό παιδί της μέσα σε ένα αντικείμενο που της είναι πολύ οικείο, και γύρω από το οποίο συγκεντρώνεται η οικογένεια, προκειμένου κατά μία έννοια το παιδί να φύγει έχοντας μαζί το σπίτι του».

Η μελέτη της κεραμικής αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών, καθώς μαρτυρά στοιχεία για τη χρονική περίοδο της ταφής, την κοινωνική θέση και την καταγωγή του νεκρού. «Τα αγγεία μας βοηθούν στη χρονολόγηση γιατί ξέρουμε ποιο αγγείο ανήκει σε ποια περίοδο και σε πολλές περιπτώσεις γνωρίζουμε ακόμη και το εργαστήριο παραγωγής. Η πλειονότητα των αγγείων προέρχεται από αττικά εργαστήρια, υπάρχει όμως και σημαντικός αριθμός κορινθιακών εισαγωγών» υποστηρίζει η προϊσταμένη της ανασκαφής και αναφέρεται σε περιπτώσεις αγγείων με ξεχωριστό εικονογραφικό διάκοσμο, όπως είναι ένα πρωτοαττικό αγγείο με σφίγγες και ένας μελανόμορφος αμφορέας με τροχό. «Επίσης, έχουν ταυτιστεί τρία θραύσματα αγγείων από οστρακισμό, δηλαδή ψήφοι, και μάλιστα δύο εξ αυτών φέρουν το όνομα του Θεμιστοκλή» τονίζει.

Τα κτερίσματα (δηλαδή τα αντικείμενα που συνοδεύουν τους νεκρούς) προσφέρουν, επίσης, βασικά στοιχεία για την αρχαιολογική έρευνα. Παιχνίδια, αλογάκια, κούκλες, ζάρια έχουν βρεθεί μέσα ή γύρω από τους εγχυτρισμούς. «Είναι τα δώρα που οι ζωντανοί κάνουν στον δικό τους άνθρωπο που έχει πεθάνει. Αυτά που ονομάζουμε κτερίσματα. Συνήθως, στις ταφές παιδιών πρόκειται για παιχνίδια ή μικρά αγγεία, που περιέχουν σπόρια από σιτάρι ή κριθάρι ή ακόμη γάλα και μέλι, ώστε να είναι “γλυκιά” η μετά θάνατον ζωή» εξηγεί η δρ Χρυσουλάκη.

Info: Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα “Σταύρος Νιάρχος”

Το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα “Σταύρος Νιάρχος” (ΚΠΙΣΝ) κατασκευάζεται στο Φαληρικό Δέλτα της Αθήνας και πρόκειται να στεγάσει την Εθνική Λυρική Σκηνή, την Εθνική Βιβλιοθήκη και το Πάρκο “Σταύρος Νιάρχος”. Το έργο πραγματοποιείται με δωρεά ύψους 566.000.000 ευρώ του Ιδρύματος “Σταύρος Νιάρχος”, μια από τις μεγαλύτερες στον χώρο του πολιτισμού παγκοσμίως, και αποτελεί την πρώτη σύμπραξη δημοσίου και ιδιωτικού τομέα τόσο μεγάλης εμβέλειας στην Ελλάδα. Το Κέντρο Πολιτισμού αναμένεται να παραδοθεί στο Ελληνικό Δημόσιο στο τέλος του 2015, με σκοπό να λειτουργήσει και να δεχτεί το κοινό εντός του 2016.

Η Εθνική Βιβλιοθήκη, έκτασης 22.000 τ.μ., που θα φιλοξενεί περί τους 2.000 τίτλους βιβλίων, η Εθνική Λυρική Σκηνή, πολυλειτουργικός χώρος έκφρασης 28.000 τ.μ., και το Πάρκο “Σταύρος Νιάρχος” που θα τις περιβάλλει, με έκταση 170.000 τ.μ., αναμένεται να αναδιαμορφώσουν ριζικά την περιοχή. Προσανατολισμένο στον άνθρωπο και με προσφορά μεγάλου αριθμού προγραμμάτων, το Κέντρο Πολιτισμού φιλοδοξεί να αναδειχθεί σε εκπαιδευτικό και πολιτιστικό πόλο έλξης τόσο για τους Ελληνες όσο και για επισκέπτες από ολόκληρο τον κόσμο.

Χρυσάνθη Λαμπροπούλου

{{-PCOUNT-}}25{{-PCOUNT-}}

ΣΧΟΛΙΑ

Η δημοκρατία δημοσιεύει άμεσα κάθε σχόλιο. Ωστόσο δεν υιοθετούμε τις απόψεις αυτές καθώς εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Σχόλια με ύβρεις διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται.

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

Η αλήθεια για τα 12 μίλια – Η πομφόλυξ της «κλειστής ελληνικής λίμνης» του Αιγαίου

Από τον Καθηγητή Ι. Θ. Μάζη Πολλά και υπό πολλών Ελλήνων διανοουμένων, πολιτικών, δημοσιογράφων και ακαδημαϊκών ελέχθησαν σχετικώς με την δήθεν άστοχον και άδικον διά...

Θλιβερές εικόνες στο δικαστήριο για τη Χρυσή Αυγή

Ανεπίτρεπτη διχογνωμία προέδρου-εισαγγελέως ενώπιον του ακροατηρίου. Σοβαρός κίνδυνος να πληγεί ανεπανόρθωτα η εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στη Δικαιοσύνη Μόνο λίγα λεπτά κράτησε χθες η δίκη...

Όλοι ανόητοι, πλην Κυριάκου

Προχθές η κυβέρνηση αποφάσισε (διά των υπουργών Χαρδαλιά, Αυγενάκη και των αρμόδιων επιτροπών) να επιτρέψει την είσοδο λίγων φιλάθλων στα γήπεδα. Χθες τους ακύρωσε όλους...

Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου προσκαλεί τον Σκοπιανό πρόεδρο

Σακελλαροπούλου και Μητσοτάκης προσκάλεσαν στην Αθήνα τον πρόεδρο των Σκοπίων. Θα παραβρεθεί άραγε στο επίσημο δείπνο ο πρώην πρωθυπουργός; Επίσημη πρόσκληση στον ψευδο-Μακεδόνα πρόεδρο Στέβο...

Φιάσκο για την Τουρκία η δοκιμή των S-400

Αποτυχημένες οι εκτοξεύσεις, όπως αποκαλύπτουν ρωσικά μέσα ενημέρωσης. Δεν βρήκαν καν στόχο Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν περίμενε τη δοκιμή -και κυρίως τη στέψη της από...