Σάββατο, 16 Ιανουαρίου 2021

Οι Τιτανικοί της Ελλάδας

Τα 20 ναυάγια που «σημάδεψαν» τη ναυτική ιστορία της χώρας μας σε μια έκδοση του ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη με σπάνια ντοκουμέντα. Από την τραγωδία του «ΠΑΤΡΙΣ» το 1868 στο θρυλικό «ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ»

{Από το περιοδικό «δ» που κυκλοφορεί με την «κυριακάτικη δημοκρατία»}

Σιδερένιοι σκελετοί, που «αναπαύονται» στις ελληνικές θάλασσες, γίνονται ένα με τη φύση, αλλάζουν όψη και χρώματα, «μιλούν» για τον παντοδύναμο καιρό, την πάλη με τα κύματα, τα λάθη και το μίσος των ανθρώπων. Γεμάτος ο μαγικός, ολοζώντανος και γοητευτικός κόσμος του βυθού από ναυάγια. Κουφάρια που σαπίζουν στο νερό εδώ και δεκαετίες προκαλούν δέος, φόβο, διηγούνται την τραγική ιστορία τους, πενθούν για τις ψυχές που χάθηκαν μαζί τους, φωτίζουν ένδοξες στιγμές του Πολεμικού Ναυτικού μας. Ενα «απέραντο μουσείο, όπου εκτίθενται δείγματα από όλα σχεδόν τα πλοία που ταξίδεψαν σε αυτές» υπάρχει στους βυθούς του ελληνικών θαλασσών, όπως αναφέρουν ο δύτης Κώστας Θωκταρίδης και ο ιστορικός ερευνητής Αρης Μπιλάλης, συγγραφείς του δίγλωσσου βιβλίου «Ναυάγια στον Ελληνικό Βυθό. Κατάδυση στην ιστορία τους» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη.

Αγνωστες μαρτυρίες

Σε μια πολυτελή έκδοση, με άγνωστες μαρτυρίες και σπάνιο φωτογραφικό υλικό, το ίδρυμα ανασύρει από τη λήθη 20 ναυάγια που σημάδεψαν τη ναυτική ιστορία της χώρας, ανατρέχει στη «γέννηση» κάθε πλοίου, ακολουθεί την πορεία τους σε πελάγη και ωκεανούς και τα συνοδεύει στο τελευταίο ταξίδι τους, καταγράφοντας την απελπισμένη προσπάθεια των επιβατών να κρατηθούν στη ζωή, να μη λυγίσουν μπροστά στην απεραντοσύνη της θάλασσας. «Καταπιαστήκαμε με ναυάγια που ναυπηγήθηκαν από την εποχή του ατμού και μετά, μια και από τα ξύλινα ιστιοφόρα ελάχιστα υπολείμματά τους διατηρούνται ορατά στον βυθό. Ενα βασικό κριτήριο στην επιλογή που κάναμε ήταν να είναι εφικτή η κατάδυση στον χώρο του ναυαγίου, ώστε να μπορέσουμε να παρουσιάσουμε την κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα» εξηγούν οι δύο συγγραφείς.

Στις πρώτες σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται η περιπέτεια των ναυαγών του «Πατρίς», που τον Φεβρουάριο του 1868 καρφώθηκε σε ύφαλο, ένα μίλι νοτιοδυτικά της Κέας, και κόπηκε στα δύο. Το επόμενο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στο ναυάγιο του «Κλειώ», που το βράδυ της 5ης Ιανουαρίου 1904 ξεκίνησε από το λιμάνι του Πειραιά με προορισμό τον Βόλο και με ενδιάμεσες στάσεις σε Λαύριο, Αλιβέρι, Χαλκίδα, Λίμνη Ευβοίας και Στυλίδα. Στις 2 μετά τα μεσάνυχτα, ο πλοίαρχος αποσύρθηκε στην καμπίνα του, αφήνοντας το πηδάλιο στον υποπλοίαρχο. Στις 4, οι επιβάτες ξύπνησαν έντρομοι από έναν δυνατό κρότο. Ο υποπλοίαρχος κοιμήθηκε στη βάρδια του, το πλοίο έφυγε από την πορεία του και προσέκρουσε στη βραχονησίδα Δίψα (ή Σπίθα), κοντά στον Μαραθώνα.

Ακολούθησαν στιγμές πανικού. Η εισροή υδάτων ήταν ανεξέλεγκτη, ενώ τα κύματα «μαστίγωναν» το πλοίο, που ταλαντευόταν σαν καρυδότσουφλο. Αρκετοί επιβάτες κατάφεραν να περάσουν από την πλώρη του πλοίου στην βραχονησίδα. Ενας, όμως, δεν τα κατάφερε… Επεσε στο κενό ανάμεσα στην πλώρη και τα βράχια, και συνεθλίβη ανάμεσά τους. Με μια πρόχειρη γέφυρα που έφτιαξαν τα μέλη του πληρώματος, όλοι οι επιβάτες αποβιβάστηκαν σώοι στη Δίψα. Μιάμιση ώρα αργότερα, είδαν το «Κλειώ» να χάνεται στη θάλασσα. Τα δύσκολα, όμως, δεν είχαν περάσει… Ασύρματοι δεν υπήρχαν και οι ναυαγοί δεν μπορούσαν παρά να περιμένουν στη βραχονησίδα, χωρίς νερό και φαγητό, μέχρι να τους αναζητήσουν οι Αρχές.

Ξημερώματα της 6ης Ιανουαρίου, ανήμερα των Φώτων, το ατμόπλοιο «Ηπειρος» πέρασε από την περιοχή χωρίς να σταματήσει. Κανείς από το πλήρωμα δεν είδε τις φωτιές που άναψαν οι ναυαγοί, χρησιμοποιώντας τα ρούχα τους για να τους εντοπίσουν. Χρειάστηκε να περάσουν 30 ώρες μέχρι να καταφέρουν τελικά άλλα πλοία και ψαροκάικα να προσεγγίσουν τη βραχονησίδα και να περισυλλέξουν τους περίπου 90 εξαντλημένους ναυαγούς.

«Κλειώ»

Το «Κλειώ» βρίσκεται σήμερα σε βάθος 30 μέτρων, με τα μπρούτζινα φινιστρίνια, τα κάγκελα και κάποιες σκάλες του να σώζονται σε καλή κατάσταση, ενώ γύρω από το κουφάρι του υπάρχουν κομμάτια από πόρτες, σπασμένα πιάτα και άλλα αντικείμενα.

Το αντιτορπιλικό «Υδρα», που βομβαρδίστηκε στις 22 Απριλίου 1941 από τους Γερμανούς, κείται σε βάθος 65-70 μέτρων στα ανοιχτά της Αίγινας, σε απόσταση 370 μέτρων από τη νήσο Λαγούσα. «Εκείνο το απόγευμα, ο ουρανός έχασε λίγο από το γαλάζιο του και 78 γερμανικά Στούκας πλησίασαν προς το αντιτορπιλικό μας. Οι σειρήνες άρχισαν να χτυπούν δαιμονισμένα. Ολο το πλήρωμα έλαβε θέσεις μάχης» διηγήθηκε ένας από τους επιζώντες. Από το σμήνος των γερμανικών μαχητικών, 35 κατευθύνθηκαν προς το ελληνικό πλοίο. Οι βόμβες έπεφταν «βροχή» και τα ταλαιπωρημένα αντιαεροπορικά πολυβόλα βγήκαν γρήγορα εκτός μάχης. Το αντιτορπιλικό βυθίστηκε μέσα σε 14 λεπτά, παρασύροντας στα σκοτεινά νερά 41 νεκρούς ήρωες. Λίγα δευτερόλεπτα πριν η θάλασσα «καταπιεί» την πρύμνη του, μέλη του πληρώματος που έπεσαν στη θάλασσα για να σωθούν σήκωσαν τα καπέλα τους και «αποχαιρέτησαν» το πλοίο τους με μια περήφανη κραυγή: «Ζήτω η ”Υδρα”».

Η ιστορία του υποβρυχίου «Perseus» φέρνει στο φως τη συγκλονιστική ιστορία διάσωσης του Βρετανού θερμαστή Τζον Κέιπς, που κατάφερε να βγει από το βυθισμένο σκάφος χρησιμοποιώντας μια συσκευή διαφυγής Davis (με οξυγόνο, γυαλιά και ένα ειδικό μανταλάκι για τη μύτη) και να κολυμπήσει για έξι ώρες ως τις ακτές της Κεφαλλονιάς. Το βρετανικό υποβρύχιο βυθίστηκε στις 6 Δεκεμβρίου 1941 στο Ιόνιο, ενώ ο Κέιπς βρήκε καταφύγιο για 18 μήνες σε Μαυράτα, Χιονάτα, Φαρακλάτα, Κουρουκλάτα, Πόρο και σε άλλα χωριά.
Το κατόρθωμα του Βρετανού ναύτη, του μοναδικού από τα 61 μέλη του πληρώματος που επέζησε μετά την πρόσκρουση του υποβρυχίου σε νάρκη, αμφισβητήθηκε από πολλούς. Η δικαίωση για τον Κέιπς ήρθε τα Χριστούγεννα του 1997 (12 χρόνια μετά τον θάνατό του), όταν ο δύτης και συγγραφέας του βιβλίου Κώστας Θωκταρίδης εντόπισε το «Perseus» σε βάθος 52 μέτρων, νότια της Κεφαλλονιάς. Οι εικόνες που αντίκρισε ταίριαζαν απολύτως στις περιγραφές του Βρετανού, ο οποίος «πραγματοποίησε τη δυσκολότερη διαφυγή από υποβρύχιο που έχει καταγραφεί στα ναυτικά χρονικά, εν καιρώ πολέμου».

Στην πολυτελή έκδοση του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη για τα ναυάγια στις ελληνικές θάλασσες ξετυλίγεται και η δράση του αντιτορπιλικού «Βασίλισσα Ολγα», που καθελκύστηκε τον Ιούνιο του 1938 στα ναυπηγεία της Γλασκόβης.

Στη Λέρο

Εξοπλισμένο με οκτώ πυροβόλα γερμανικής κατασκευής, το «Βασίλισσα Ολγα» συμμετείχε σε επικίνδυνες πολεμικές επιχειρήσεις και βρέθηκε πολλές φορές στο στόχαστρο εχθρικών πλοίων και αεροσκαφών. Οι τίτλοι τέλους για το θρυλικό αντιτορπιλικό έπεσαν το 1943, στο λιμάνι της Λέρου, όταν «γαζώθηκε» από γερμανικά βομβαρδιστικά την ώρα που το ραδιόφωνο μετέδιδε την κυριακάτικη Λειτουργία. Κατά τη βύθισή του το πλοίο κόπηκε στη μέση, ενώ την περίοδο ’55-’56 ανελκύθηκαν από το ναυάγιο περίπου 500 τόνοι χαλκού, μολύβδου και άλλων υλικών.
Στις 474 σελίδες του βιβλίου παρουσιάζονται επίσης το ναυάγιο του «Oria», που αναχώρησε στις 11 Φεβρουαρίου 1944 από τη Ρόδο και την επόμενη ημέρα έγινε ο υγρός τάφος 4.081 ανθρώπων (κυρίως Ιταλοί αιχμάλωτοι), αλλά και το τελευταίο δρομολόγιο του φορτηγού πλοίου «ANITA», που βρίσκεται σήμερα στον αμμώδη βυθό του Κορθίου, στην Ανδρο, και (όπως περιέγραψαν δύτες) θυμίζει… κρεμαστό κήπο, λόγω του πλήθους των θαλασσινών φυτών που κόλλησαν στα πλευρά, στη γέφυρα, στα φουγάρα και τα κατάρτια του.

Ξεχωριστό κεφάλαιο στη δίγλωσση έκδοση του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη αποτελεί το ναυάγιο του «Βρετανικού», που καθελκύστηκε στις 26 Φεβρουαρίου 1914 στο Μπέλφαστ, ως υπερωκεάνιο της γραμμής του βόρειου Ατλαντικού, αλλά κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου μετατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο. Το «αδερφάκι» του «Τιτανικού», της εταιρίας White Star Line, ολοκλήρωσε με επιτυχία πέντε αποστολές, μεταφέροντας στην Αγγλία χιλιάδες τραυματίες από τα μέτωπα της ανατολικής Μεσογείου, της Τουρκίας, των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής.

Το έκτο ταξίδι του «Βρετανικού» αποδείχθηκε μοιραίο. Εχοντας διασχίσει την Αδριατική κάτω από πολύ άσχημες καιρικές συνθήκες, το πλοίο μπήκε το πρωί της 21ης Νοεμβρίου 1916 στο κανάλι της Κέας, με προορισμό τον νοσοκομειακό σταθμό της Λήμνου. Στις 08.12 οι λαμαρίνες τραντάχτηκαν από μια ισχυρή έκρηξη και μεγάλες ποσότητες νερού «εισέβαλαν» ορμητικά στα πρώτα τέσσερα διαμερίσματα. Το σκάφος πήρε κλίση προς τα δεξιά, ο πλοίαρχος έστριψε το πηδάλιο προς την Κέα, με την ελπίδα ότι θα καταφέρει να φτάσει μέχρι την ακτή, ενώ μέλη του πληρώματος έριξαν στο νερό σωσίβιες λέμβους, χωρίς όμως να πάρουν εντολή από τον υπεύθυνο αξιωματικό.

Μέσα σε δευτερόλεπτα, οι γιγαντιαίοι έλικες του πλοίου «ρούφηξαν» τουλάχιστον δύο λέμβους, κομματιάζοντας τους περισσότερους επιβάτες, ενώ κάποιοι από τους διασωθέντες ακρωτηριάστηκαν. Ανάμεσα σε εκείνους που πρόλαβαν να πέσουν στο νερό, γλιτώνοντας από φρικτό θάνατο, ήταν τα μέλη του πληρώματος Βάιολετ Τζέσοπ και Τζον Πριστ, που είχαν επιζήσει και από το ναυάγιο του «Τιτανικού», ενώ επέβαιναν και στο πλοίο «Olympic» την ημέρα της σύγκρουσής του με το πολεμικό σκάφος «HMS Ηawke». Ο τραγικός απολογισμός του ναυαγίου του «Βρετανικού», που βυθίστηκε μέσα σε 55 λεπτά, ήταν 30 νεκροί και 38 τραυματίες, ενώ τα πλοία και οι ψαρόβαρκες που έσπευσαν στην περιοχή περισυνέλεξαν περίπου 1.000 άτομα. Το ναυάγιο εντοπίστηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1975, σε βάθος 119 μέτρων, από τον Γάλλο ωκεανολόγο – θαλάσσιο εξερευνητή Ζακ – Ιβ Κουστό.

info 

Το βιβλίο «Ναυάγια στον Ελληνικό Βυθό. Κατάδυση στην ιστορία τους» παρουσιάστηκε στις αρχές Μαΐου, σε ειδική εκδήλωση στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη. Την επιμέλεια της ελληνικής έκδοσης είχε η φιλόλογος Ιωάννα Ρωμηού, την επιλογή των μαρτυριών που παρουσιάζονται, τη μετάφραση και διόρθωση των αγγλικών κειμένων ανέλαβαν οι συγγραφείς Κώστας Θωκταρίδης και Αρης Μπιλάλης, ενώ οι περισσότερες υποβρύχιες λήψεις έγιναν από τον κ. Θωκταρίδη και τους συνεργάτες του. Η έκδοση διατίθεται κατ’ αποκλειστικότητα στο Ιδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη (τιμή πώλησης: 30 ευρώ – πληροφορίες στην ιστοσελίδα www.laskaridou.gr/ekdosis-idrimatos).

Γεράσιμος Κόντος

{{-PCOUNT-}}22{{-PCOUNT-}}

Η εφημερίδα δημοκρατία δημοσιεύει άμεσα κάθε σχόλιο. Ωστόσο δεν υιοθετούμε τις απόψεις αυτές καθώς εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Σχόλια με ύβρεις διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται.

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ